Η συνάντηση των νέων με τον κόσμο της γνώσης ανοίγει ξανά τη συζήτηση για τη συλλογική δράση, τη λογοδοσία και τη δύναμη των πολιτών να αμφισβητούν παγιωμένες εξουσίες.
Γράφει η Νανά Παλαιτσάκη
«Και τι θα αλλάξει;» Η ερώτηση ακούγεται σε οικογενειακά τραπέζια, σε γραφεία, στις παρέες. Και με αυτόν τον τρόπο κλείνει μια συζήτηση πριν καν αρχίσει. Το σκεπτικό αυτό, που χαρακτηρίζει και όχι άδικα αρκετούς, αφήνει την εξουσία χωρίς απαιτήσεις από τους πολίτες και τους ανθρώπους χωρίς προσδοκίες. Παραιτημένοι οι περισσότεροι από οποιοδήποτε τρόπο διεκδίκησης, μετατρέπονται σε επαναστάτες του πληκτρολογίου, προσπαθώντας να συμβιβάσουν δυο ακραίες επιλογές ,την παντόφλα και το οδόφραγμα.
Να δούμε λοιπόν τι συνέβη στην Σερβία
Στις εκλογές της 25ης Οκτωβρίου 2026, το κίνημα που στηρίχθηκε στους φοιτητές πέτυχε μια μεγάλη εκλογική ανατροπή. Ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς αναγνώρισε την ήττα της παράταξής του, μετά από σχεδόν δύο χρόνια κινητοποιήσεων. Η αναγνώριση της ήττας αποτελεί γεγονός· η οριστικοποίηση των αποτελεσμάτων, ο σχηματισμός κυβέρνησης και η πορεία των μεταρρυθμίσεων είναι τα επόμενα στάδια. [1]
Από την απώλεια στην απαίτηση για λογοδοσία
Αφετηρία των διαδηλώσεων ήταν η κατάρρευση του στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, την 1η Νοεμβρίου 2024, με 16 νεκρούς. Οι φοιτητές συνέδεσαν την τραγωδία με καταγγελίες για διαφθορά και πλημμελή έργα ανακαίνισης και απαίτησαν λογοδοσία.
Σε τέτοιες στιγμές, η δημόσια συζήτηση φτάνει σε κάτι πολύ συγκεκριμένο: ποιος αποφάσισε, ποιος υπέγραψε, ποιος έλεγξε και ποιος θα απαντήσει. Οι λέξεις «διαφάνεια» και «θεσμοί» αποκτούν ανθρώπινο βάρος όταν συνδέονται με την ασφάλεια ενός καθημερινού δρομολογίου. Ένας σταθμός, ένα σχολείο, ένα νοσοκομείο είναι χώροι στους οποίους εμπιστευόμαστε τη ζωή μας σε αποφάσεις άλλων.
Το δύσκολο αρχίζει όταν περάσει η πρώτη συγκίνηση. Οι άνθρωποι επιστρέφουν στις υποχρεώσεις τους, οι ειδήσεις ασχολούνται με τα επόμενα θέματα, η οργή και το πένθος μένει μόνο στους συγγενείς των θυμάτων.
Με αυτόν τον τρόπο δοκιμάζεται η δυνατότητα μιας κοινωνίας να επιμένει στις ερωτήσεις της διεκδικώντας και για να διατηρηθεί, η αμφισβήτηση χρειάζονται άνθρωποι που θα «σηκώσουν μανίκια», χωρίς το ζητούμενό τους αρχικά να είναι η δημοσιότητα
Η γνώση αποκτά δημόσια ευθύνη
Η ιδέα μιας συνάντησης νέων και διανοουμένων έχει ενδιαφέρον όταν αποκτά πρόσωπα και πράξεις. Στη σερβική περίπτωση, η εκλογική λίστα που υποστήριξαν οι φοιτητές περιλάμβανε πανεπιστημιακούς, εκπαιδευτικούς, ειδικούς και πολίτες από διαφορετικούς χώρους. [2]
Αυτή η συνάντηση επιτρέπει να σκεφτούμε διαφορετικά και τον ρόλο του ειδικού, του επιστήμονα, του ερευνητή, του δασκάλου.
Ένας καθηγητής μπορεί να εξηγήσει μια θεσμική εκτροπή. Ένας μηχανικός να αποσαφηνίσει τι σημαίνει ουσιαστικός έλεγχος ενός έργου. Ένας νομικός να δείξει πώς διεκδικείται η πρόσβαση σε δημόσια έγγραφα. Η επιστημονική επάρκεια προσφέρει στην κοινωνία εργαλεία για να ελέγχει τα επιχειρήματα εκείνων που εξουσιάζουν.
Φυσικά, κανένα πτυχίο δεν πιστοποιεί από μόνο του δημοκρατικό ήθος. Και κανείς δεν δικαιούται να μιλά εξ ονόματος μιας ολόκληρης κοινωνίας επειδή διαθέτει ακαδημαϊκό τίτλο. Η δημόσια ευθύνη προϋποθέτει να δέχεσαι ερωτήσεις, να αναγνωρίζεις τα όρια της γνώσης σου και να ακούς την εμπειρία εκείνων που επηρεάζονται από τις αποφάσεις.
Η θέληση χρειάζεται καθημερινή δουλειά
Η φράση «αν θέλουμε, μπορούμε» αφήνει απέξω μεγάλο μέρος της δυσκολίας. Υπάρχουν άνθρωποι που θέλουν την αλλαγή και φοβούνται ότι θα χάσουν τη δουλειά τους. Άλλοι φροντίζουν παιδιά ή ηλικιωμένους, εξαντλούνται οικονομικά ή έχουν ήδη βιώσει εκφοβισμό. Η συμμετοχή έχει διαφορετικό κόστος για τον καθένα και θα ήταν άδικο να αποδώσουμε την αποχή σε αδιαφορία και μόνο .
Γι’ αυτό έχει σημασία ο τρόπος με τον οποίο ένα κίνημα προσεγγίζει όσους βρίσκονται έξω από τον αρχικό του κύκλο. Σύμφωνα με το Associated Press, οι Σέρβοι φοιτητές πήγαιναν με τα πόδια ή με ποδήλατα σε όλες τις περιοχές της χώρας για να συναντήσουν ψηφοφόρους και να τους ενημερώσουν. [3]
Η προσωπική επαφή απαιτεί χρόνο και υπομονή. Σημαίνει ότι συναντάς ανθρώπους που μπορεί να μη χρησιμοποιούν τους ίδιους κώδικες επικοινωνίας, να μην υιοθετούν ή να είναι επιφυλακτικοί με τις απόψεις σου ή να έχουν διαφορετικές προτεραιότητες. Για να υπάρξει κοινή διεκδίκηση, χρειάζεται να μπορούν να αναγνωρίσουν σε αυτήν και μια δική τους ανάγκη, μια δική τους προτεραιότητα.
Με αυτό τον τρόπο η αμφισβήτηση μπορεί να αποκτήσει διάρκεια: όταν μοιράζονται οι ευθύνες, οι στόχοι γίνονται σαφείς και υπάρχει χώρος για διαφωνία.
Τι μπορούμε να κάνουμε εμείς
Κάθε χώρα έχει τη δική της ιστορία και τους δικούς της πολιτικούς συσχετισμούς. Η εμπειρία της Σερβίας δεν αποτελεί έτοιμη συνταγή. Μας επιτρέπει, όμως, να εξετάσουμε τη δική μας σχέση με τη συμμετοχή, ξεκινώντας από όσα βρίσκονται κοντά μας.
Εμείς μέχρι στιγμής, το να συμμετέχουμε σε πρωτοβουλίες, είτε αφορά σύλλογο γονέων, είτε αφορά έναν επαγγελματικό σύλλογο, είτε μια τοπική πρωτοβουλία, αν δεν είμαστε οι άμεσα ωφελούμενοι, χρησιμοποιούμε σαν άλλοθι την έλλειψη χρόνου, αφήνοντας τις αποφάσεις στους άλλους.
Δηλαδή αν τα «σκουπίδια δεν πνίξουν» το δικό μας σπίτι, είναι σαν να μην μας αφορούν. Αν οι φωτιές καταστρέφουν ολοσχερώς μια περιοχή, εμείς συμμετέχουμε βλέποντας τηλεόραση. Αν καταστραφούν οι κτηνοτρόφο είτε από ακραία καιρικά φαινόμενα, είτε από αρρώστιες, εμείς θ’ αντιμετωπίσουμε το θέμα, σαν ν’ αφορά μια ομάδα σε άλλον πλανήτη. Η αγωνία μας περιορίζεται στο να έχουμε φτηνό αρνί για να σουβλίσουμε το Πάσχα και καλό γουρουνάκι για τα Χριστούγεννα.
Με τον ίδιο τρόπο που αντιμετωπίζουμε τους κτηνοτρόφους, αντιμετωπίζουμε και την ποιότητα ζωής των παιδιών. Αν το παιδί μας πηγαίνει σε σχολείο που δεν πέφτουν οι σοβάδες στο κεφάλι του, δεν μας αφορά το πρόβλημα ούτε της έλλειψης δασκάλων, ούτε οι υποδομές των σχολείων. Για ν’ αντιμετωπίσουμε το πρόβλημά μας, πρέπει πρώτα ν’ αναγνωρίσουμε ποιοι είμαστε και τι δεν κάνουμε.
Ο έλεγχος συνεχίζεται μετά τη νίκη
Μια εκλογική ανατροπή ,θα δώσει εντολές και θα δημιουργήσει προσδοκίες. Η ποιότητα της αλλαγής θα φανεί στις αποφάσεις που ακολουθούν: στον τρόπο λειτουργίας των θεσμών, στην πρόσβαση στην πληροφορία, στην προστασία της διαφωνίας, στην αντιμετώπιση των ανθρώπων που δεν ψήφισαν τους νικητές.
Όσοι διεκδικούν λογοδοσία χρειάζεται να την απαιτούν και από εκείνους που υποστήριξαν. Η εμπιστοσύνη μπορεί να δώσει χρόνο σε μια νέα προσπάθεια· δεν καταργεί τον έλεγχο. Η αλλαγή μιας πολιτικής πρωτοβουλίας δεν την απαλλάσσει από την ανάγκη να αποδεικνύει καθημερινά την αξιοπιστία της.
Αυτό κρατάμε από τη Σερβία για τη δική μας συζήτηση: Το «τι κάνουμε» αρχίζει να αποκτά απάντηση όταν βρίσκουμε ένα συγκεκριμένο ζήτημα, συναντάμε άλλους που ενδιαφέρονται και αναλαμβάνουμε το μερίδιο που μπορούμε να στηρίξουμε. Από εκεί και πέρα, χρειάζεται να παραμείνουμε παρόντες και την επόμενη ημέρα.
Πηγή: Associated Press
