Μια κόκκινη χρωστική, η μάχη κατά των βακτηριακών λοιμώξεων και ένας γιατρός που βρέθηκε αντιμέτωπος με το ναζιστικό καθεστώς. Με αφορμή τη γέννησή του στις 30 Οκτωβρίου 1895.
Σήμερα, ένα τραύμα στο χέρι σπάνια μας κάνει να σκεφτούμε ότι μπορεί να απειληθεί η ζωή μας. Στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, όμως, μια βακτηριακή λοίμωξη μπορούσε να μετατρέψει έναν μικρό τραυματισμό σε θανατηφόρα περιπέτεια. Οι γιατροί γνώριζαν όλο και περισσότερα για τα μικρόβια, αλλά οι δυνατότητές τους να τα αντιμετωπίσουν μέσα στο ανθρώπινο σώμα παρέμεναν περιορισμένες.
Σε αυτή την εποχή εργάστηκε ο Γκέρχαρντ Ντόμαγκκ. Η ανακάλυψη της αντιβακτηριακής δράσης του Prontosil τού χάρισε το Νόμπελ Φυσιολογίας – Ιατρικής το 1939. Το καθεστώς της χώρας του, όμως, του απαγόρευσε να το αποδεχτεί. Η επέτειος της γέννησής του, στις 30 Οκτωβρίου, είναι μια αφορμή να θυμηθούμε τόσο μια καθοριστική εξέλιξη στην ιατρική όσο και το πολιτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ο Ντόμαγκ επιχειρούσε να εξελίξει την έρευνά του.
Οι λοιμώξεις πίσω από τις απώλειες του πολέμου
Γεννημένος το 1895 στο Λάγκοβ, στη σημερινή Πολωνία, ο Ντόμαγκκ άρχισε να σπουδάζει ιατρική στο Κίελο το 1914. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος διέκοψε τις σπουδές του και τον έφερε αντιμέτωπο με τις συνέπειες των λοιμώξεων στους τραυματίες. Μια επέμβαση μπορούσε να έχει πετύχει, αλλά η λοίμωξη που ακολουθούσε να αποδειχτεί μοιραία.
Η εμπειρία εκείνη βοήθησε να διαμορφωθεί το ερευνητικό του ενδιαφέρον. Μετά τον πόλεμο ολοκλήρωσε τις σπουδές του και στράφηκε στην παθολογία και στη βακτηριολογία. Το ζητούμενο ήταν να βρεθούν ουσίες που θα μπορούσαν να καταπολεμήσουν τα βακτήρια μέσα στον οργανισμό.
Μια κόκκινη χρωστική ανοίγει έναν νέο δρόμο
Στα εργαστήρια της Bayer, ο Ντόμαγκκ συμμετείχε σε έρευνες για τη δράση χημικών ενώσεων κατά των λοιμώξεων. Ανάμεσά τους βρισκόταν μια κόκκινη χρωστική, γνωστή ως Prontosil. Τα πειράματα σε ποντίκια, το 1932, έδειξαν ότι μπορούσε να προστατεύσει από σοβαρές βακτηριακές λοιμώξεις. Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν το 1935.
Το Prontosil ανήκε στις σουλφοναμίδες, μια οικογένεια συνθετικών αντιβακτηριακών φαρμάκων. Η σημασία τους ήταν τεράστια: έδωσαν νέες δυνατότητες αντιμετώπισης λοιμώξεων πριν από την ευρεία χρήση της πενικιλίνης. Η ιστορία των αντιβακτηριακών θεραπειών περιλαμβάνει πολλούς ερευνητές και διαφορετικές διαδρομές ανακάλυψης· ο Ντόμαγκκ κατέχει μια ξεχωριστή θέση ανάμεσά τους.
Όταν ασθενής έγινε η κόρη του
Το 1935, η μικρή του κόρη τραυματίστηκε με μια βελόνα και εμφάνισε σοβαρή στρεπτοκοκκική λοίμωξη. Η κατάστασή της επιδεινώθηκε παρά τη χειρουργική αντιμετώπιση. Τότε ο Ντόμαγκκ ζήτησε να της χορηγηθεί Prontosil. Το παιδί ανάρρωσε.
Η ιστορία έχει συχνά παρουσιαστεί σαν η στιγμή από την οποία άρχισαν όλα. Όμως η κόρη του δεν ήταν η πρώτη ασθενής που ωφελήθηκε από το φάρμακο. Η έρευνα και οι πρώτες εφαρμογές είχαν προηγηθεί. Η περίπτωσή της δείχνει πόσο προσωπική μπορούσε να γίνει για έναν ερευνητή η μάχη με τη νόσο που μελετούσε.
Η ανακάλυψη συνεχίστηκε σε άλλα εργαστήρια
Το 1935, στο Ινστιτούτο Παστέρ, οι Ζακ και Τερέζ Τρεφουέλ, μαζί με τους Ντανιέλ Μποβέ και Φεντερίκο Νίττι, συνέβαλαν καθοριστικά στην κατανόηση της δραστικής ουσίας πίσω από το Prontosil. Η σουλφανιλαμίδη ήταν το τμήμα του μορίου που εξηγούσε την αντιβακτηριακή δράση του.
Έτσι η αρχική παρατήρηση εξελίχθηκε μέσα από τη δουλειά διαφορετικών ομάδων. Η ιστορία αυτή προσφέρει ένα χρήσιμο αντίβαρο στην εικόνα του μοναχικού επιστήμονα: η ανάπτυξη μιας θεραπείας προχωρά όταν άλλοι ερευνητές ελέγχουν, εξηγούν και επεκτείνουν όσα έχουν ήδη βρεθεί.
Το Νόμπελ που ακολούθησε η απαγόρευση
Το 1939 ο Ντόμαγκκ τιμήθηκε με το Νόμπελ για την ανακάλυψη της αντιβακτηριακής δράσης του Prontosil. Ο Χίτλερ είχε απαγορεύσει στους Γερμανούς να αποδέχονται τα βραβεία Νόμπελ. Ο επιστήμονας συνελήφθη από την Γκεστάπο και εξαναγκάστηκε να αποστείλει επιστολή άρνησης.
Το 1947, μετά το τέλος του πολέμου, μπόρεσε τελικά να παραλάβει το μετάλλιο και το δίπλωμά του. Το χρηματικό ποσό του βραβείου δεν του αποδόθηκε. Η επιστημονική αναγνώριση είχε καθυστερήσει οκτώ χρόνια εξαιτίας μιας πολιτικής απαγόρευσης.
Τι κρατάμε σήμερα από την ιστορία του
Η απόσταση από την εποχή του Ντόμαγκκ μοιάζει μεγάλη. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα των αντιβακτηριακών φαρμάκων χρειάζεται προστασία. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι η κατάχρηση και η κατάχρηση αντιμικροβιακών αποτελούν βασικούς παράγοντες ανάπτυξης αντοχής.
Η επέτειος της γέννησής του μάς θυμίζει τον χρόνο αλλά και την επιμονή των ερευνητών για να πάψει μια λοίμωξη την αιτία θανάτου, αλλά και ν’ αποτελέσει την αφορμή να σκεφτούμε πόσο αυτονόητα θεωρούμε σήμερα τ’ αντιβιοτικά που χρησιμοποιούνται για να θεραπευθούμε ενώ σε άλλες εποχές η θεραπεία ήταν αδύνατη.
Η κεντρική φωτογραφία :Willy Pragher / Landesarchiv Baden-Württemberg, Staatsarchiv Freiburg, W 134 Nr. 020187b — CC BY 4.0. Ψηφιακή προσαρμογή με AI σε οριζόντια σύνθεση.
Πηγές
[1] Science History Institute — Gerhard Domagk
www.sciencehistory.org
[2] Nobel Prize — Gerhard Domagk Facts
www.nobelprize.org
[3] Nobel Prize — Nobel Prize facts, Forced to decline the Nobel Prize
www.nobelprize.org
[4] Bayer — Gerhard Domagk, ιστορική βιογραφία
www.bayer.com
[5] University of Bristol — Sulfanilamide
www.chm.bris.ac.uk
[6] Institut Pasteur — Thérèse et Jacques Tréfouël, le binôme indissociable
www.pasteur.fr
[7] WHO — Antimicrobial resistance
www.who.int
