Της Δανάης Πατρικίου
Η ερώτηση «υπάρχει η κατάλληλη ηλικία των παιδιών για να χωρίσουν οι γονείς;» επανέρχεται συχνά, άλλοτε ως γνήσια αγωνία και άλλοτε ως επιχείρημα αναβολής. Πίσω από αυτήν κρύβεται μια βαθύτερη ανάγκη: να προστατευτούν τα παιδιά από τον πόνο μιας διάλυσης. Όμως η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και λιγότερο «χρονολογική» απ’ όσο θα θέλαμε.
Δεν υπάρχει μία μαγική ηλικία που να εγγυάται ότι ένα παιδί θα βιώσει τον χωρισμό «ανώδυνα». Ένα παιδί 5 ετών, ένα παιδί 10 ετών και ένας έφηβος θα αντιδράσουν διαφορετικά, όχι όμως απαραίτητα πιο «ελαφρά» όσο μεγαλώνουν. Τα μικρότερα παιδιά μπορεί να δυσκολεύονται να κατανοήσουν τι συμβαίνει, αλλά προσαρμόζονται συχνά πιο γρήγορα σε νέες συνθήκες. Οι έφηβοι, από την άλλη, κατανοούν βαθύτερα την κατάσταση, αλλά μπορεί να βιώσουν έντονα συναισθήματα θυμού, προδοσίας ή απογοήτευσης. Άρα, το ζήτημα δεν είναι τόσο η ηλικία, όσο το πλαίσιο μέσα στο οποίο μεγαλώνει το παιδί.
Τα παιδιά έχουν μια εξαιρετική ικανότητα να «διαβάζουν» το συναισθηματικό κλίμα στο σπίτι. Μπορεί να μην κατανοούν πλήρως τις λέξεις ή τα γεγονότα, όμως αντιλαμβάνονται την ένταση, τη σιωπή, την απομάκρυνση, την έλλειψη τρυφερότητας. Ένα σπίτι όπου οι γονείς συνυπάρχουν χωρίς ουσιαστική σχέση, με ψυχρότητα ή συγκρούσεις, δεν είναι απαραίτητα πιο «ασφαλές» από ένα σπίτι χωρισμένων γονιών που έχουν καταφέρει να διατηρήσουν έναν σεβαστικό και σταθερό τρόπο συνύπαρξης γύρω από το παιδί.
Σε αυτό το σημείο, το επιχείρημα «μένω για τα παιδιά μέχρι να τελειώσουν το σχολείο» αξίζει να εξεταστεί πιο κριτικά. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εκφράζει έναν πραγματικό φόβο για τις επιπτώσεις του χωρισμού. Σε πολλές άλλες, όμως, λειτουργεί ως ένας μηχανισμός αναβολής ή ακόμα και ως δικαιολογία για τη διατήρηση μιας διπλής ζωής. Όταν ένας γονιός βρίσκεται ήδη συναισθηματικά ή και πρακτικά εκτός σχέσης, αλλά παραμένει τυπικά μέσα σε αυτήν, το παιδί εκτίθεται σε μια πραγματικότητα που στερείται αυθεντικότητας.
Τα παιδιά δεν χρειάζονται «τέλειες» οικογένειες. Χρειάζονται αληθινές. Χρειάζονται να βλέπουν σχέσεις όπου υπάρχει ειλικρίνεια, σεβασμός και συνέπεια ανάμεσα σε αυτό που λέγεται και σε αυτό που βιώνεται. Όταν μεγαλώνουν μέσα σε ένα περιβάλλον που διατηρείται μόνο για τα προσχήματα, το μήνυμα που λαμβάνουν είναι ότι οι σχέσεις μπορούν να είναι κενές, ότι η υποκρισία είναι αποδεκτή ή ότι η προσωπική δυστυχία είναι κάτι που πρέπει να αντέχεται σιωπηλά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο χωρισμός είναι εύκολη ή ανώδυνη λύση. Είναι μια δύσκολη διαδικασία, που απαιτεί ωριμότητα, υπευθυνότητα και, κυρίως, συνεργασία ως προς τη γονεϊκότητα. Ο τρόπος με τον οποίο χωρίζουν οι γονείς έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από το πότε χωρίζουν. Ένας συγκρουσιακός, γεμάτος κατηγορίες και εντάσεις χωρισμός μπορεί να τραυματίσει βαθιά ένα παιδί, ανεξάρτητα από την ηλικία του. Αντίθετα, ένας χωρισμός που συνοδεύεται από καθαρές εξηγήσεις, σταθερότητα, και διατήρηση της σχέσης και με τους δύο γονείς, μπορεί να γίνει κατανοητός και τελικά να ενσωματωθεί πιο ομαλά στην ψυχική ζωή του παιδιού.
Είναι επίσης σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι τα παιδιά δεν είναι παθητικοί δέκτες. Νιώθουν, επεξεργάζονται, κάνουν υποθέσεις. Συχνά αντιλαμβάνονται την αλήθεια πολύ πριν ειπωθεί. Όταν οι ενήλικες πιστεύουν ότι «δεν καταλαβαίνουν», στην πραγματικότητα απλώς δεν ακούν αυτά που τα παιδιά δεν μπορούν ακόμα να εκφράσουν με λόγια.
Επομένως, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι «πότε είναι σωστό να χωρίσουμε για χάρη των παιδιών», αλλά «πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι, όποια απόφαση κι αν πάρουμε, τα παιδιά θα μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον αλήθειας, ασφάλειας και συναισθηματικής διαθεσιμότητας». Αν μια σχέση έχει ουσιαστικά τελειώσει, η παρατεταμένη συντήρησή της στο όνομα των παιδιών μπορεί να κάνει περισσότερο κακό παρά καλό.
Η ειλικρίνεια, όσο δύσκολη κι αν είναι, αποτελεί συχνά πιο υγιές έδαφος από μια παρατεταμένη προσποίηση. Και τα παιδιά, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, έχουν ανάγκη να μεγαλώνουν μέσα σε σχέσεις που τους δείχνουν τι σημαίνει να ζεις αληθινά.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- Amato, P. R. (2010). Research on Divorce: Continuing Trends and New Developments. Journal of Marriage and Family.
- Emery, R. E. (2012). Renegotiating Family Relationships: Divorce, Child Custody, and Mediation. Guilford Press.
- Παιδοψυχιατρικές κατευθυντήριες οδηγίες (π.χ. American Academy of Child & Adolescent Psychiatry – AACAP).
