Οι πυρκαγιές τελειώνουν όταν σβήσουν οι φλόγες. Οι επιπτώσεις του καπνού στην υγεία, όμως, μπορεί να διαρκέσουν για ημέρες, μήνες ή ακόμη και χρόνια.
Κάθε καλοκαίρι η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με ολοένα και μεγαλύτερες δασικές πυρκαγιές. Οι εικόνες από τα πύρινα μέτωπα κυριαρχούν στις ειδήσεις, όμως ένας λιγότερο ορατός κίνδυνος εξακολουθεί να απειλεί εκατομμύρια ανθρώπους: ο καπνός. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η εισπνοή καπνού από τις πυρκαγιές δεν αποτελεί μόνο πρόβλημα για το αναπνευστικό σύστημα. Τα εξαιρετικά μικρά σωματίδια που περιέχει μπορούν να εισέλθουν βαθιά στους πνεύμονες, να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος και να επηρεάσουν την καρδιά, τον εγκέφαλο, τα νεφρά, το ήπαρ και άλλα ζωτικά όργανα.
Τι περιέχει ο καπνός από μια πυρκαγιά;
Ο καπνός δεν αποτελείται μόνο από καμένο ξύλο.
Ανάλογα με το τι καίγεται – δέντρα, θάμνοι, κατοικίες, πλαστικά, οχήματα ή άλλα υλικά – απελευθερώνεται ένα πολύπλοκο μείγμα από:
- αιωρούμενα μικροσωματίδια PM2.5,
- μονοξείδιο του άνθρακα,
- όζον,
- διοξείδιο του αζώτου,
- πτητικές οργανικές ενώσεις,
- πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες,
- φορμαλδεΰδη και άλλες τοξικές ουσίες.
Τα πιο επικίνδυνα είναι τα PM2.5, σωματίδια περίπου 30 φορές μικρότερα από την ανθρώπινη τρίχα. Λόγω του ελάχιστου μεγέθους τους, δεν σταματούν στη μύτη ή στον λαιμό, αλλά φτάνουν μέχρι τις κυψελίδες των πνευμόνων και από εκεί περνούν στο αίμα.
Πνεύμονες: οι πρώτοι που δέχονται το πλήγμα
Η πρώτη αντίδραση του οργανισμού είναι συνήθως:
- βήχας,
- ερεθισμός στον λαιμό,
- δύσπνοια,
- συριγμός,
- αίσθημα καύσου στα μάτια,
- επιδείνωση άσθματος ή χρόνιας αποφρακτικής πνευμονοπάθειας (ΧΑΠ).
Το ανοσοποιητικό ενεργοποιείται προσπαθώντας να απομακρύνει τα σωματίδια. Επειδή όμως δεν μπορεί να τα «διασπάσει», δημιουργείται μια παρατεταμένη φλεγμονώδης αντίδραση που μπορεί να τραυματίσει τον πνευμονικό ιστό.
Η καρδιά κινδυνεύει περισσότερο απ’ όσο πιστεύουμε
Λιγότερο γνωστό είναι ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση από τις πυρκαγιές αυξάνει και τον καρδιαγγειακό κίνδυνο.
Μελέτες έχουν δείξει αυξημένες εισαγωγές στα νοσοκομεία για:
- εμφράγματα,
- εγκεφαλικά επεισόδια,
- αρρυθμίες,
- απορρύθμιση καρδιακής ανεπάρκειας,
ιδιαίτερα μέσα στις πρώτες ημέρες μετά από έντονη έκθεση στον καπνό. Η φλεγμονή και η διέλευση των μικροσωματιδίων στην κυκλοφορία του αίματος φαίνεται ότι επηρεάζουν τα αγγεία και την πήξη του αίματος.
Μπορεί να επηρεαστεί και ο εγκέφαλος;
Τα τελευταία χρόνια οι ερευνητές στρέφουν την προσοχή τους και στις νευρολογικές συνέπειες.
Υπάρχουν ενδείξεις ότι η χρόνια ή επαναλαμβανόμενη έκθεση στον καπνό των πυρκαγιών συνδέεται με:
- διαταραχές μνήμης,
- δυσκολία συγκέντρωσης,
- αυξημένο κίνδυνο άνοιας,
- υψηλότερη πιθανότητα εγκεφαλικού επεισοδίου,
- επιδείνωση του άγχους και της κατάθλιψης.
Αν και η έρευνα συνεχίζεται, οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η χρόνια φλεγμονή και το οξειδωτικό στρες παίζουν καθοριστικό ρόλο.
Τι συμβαίνει στα κατοικίδια και στα ζώα;
Οι ίδιες τοξικές ουσίες επηρεάζουν και τα ζώα.
Σκύλοι, γάτες, άλογα αλλά και η άγρια πανίδα μπορεί να εμφανίσουν:
- έντονο βήχα,
- δυσκολία στην αναπνοή,
- ερεθισμό στα μάτια,
- λήθαργο,
- μειωμένη όρεξη.
Οι κτηνίατροι συνιστούν, όταν η ατμόσφαιρα είναι αποπνικτική, να περιορίζονται οι βόλτες των κατοικίδιων και να παραμένουν όσο γίνεται σε εσωτερικούς χώρους με καθαρό αέρα.
Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;
Οι ευρωπαϊκές οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας επισημαίνουν ότι ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι:
- τα βρέφη και τα παιδιά,
- οι ηλικιωμένοι,
- οι έγκυες γυναίκες,
- οι ασθενείς με άσθμα ή ΧΑΠ,
- όσοι πάσχουν από καρδιαγγειακά νοσήματα,
- οι ανοσοκατεσταλμένοι.
Στη Μεσόγειο, όπου τα ακραία κύματα καύσωνα και οι μεγάλες πυρκαγιές γίνονται ολοένα συχνότερα, οι ειδικοί θεωρούν ότι η προστασία από τον καπνό αποτελεί πλέον σημαντικό ζήτημα δημόσιας υγείας και όχι μόνο πρόβλημα των περιοχών που καίγονται.
Πώς μπορούμε να προστατευθούμε;
Οι οδηγίες του ΠΟΥ και των ευρωπαϊκών οργανισμών είναι σαφείς:
- Παραμείνετε σε εσωτερικούς χώρους όταν η ατμόσφαιρα είναι αποπνικτική.
- Κλείστε πόρτες και παράθυρα όσο διαρκεί το νέφος καπνού.
- Περιορίστε την έντονη σωματική άσκηση σε εξωτερικούς χώρους.
- Αν είναι απαραίτητο να κυκλοφορήσετε, χρησιμοποιήστε μάσκα υψηλής προστασίας (FFP2 ή N95), η οποία συγκρατεί μεγάλο μέρος των λεπτών σωματιδίων.
- Άτομα με άσθμα ή άλλα χρόνια νοσήματα θα πρέπει να έχουν διαθέσιμη τη φαρμακευτική αγωγή τους και να επικοινωνήσουν με τον θεράποντα ιατρό εάν τα συμπτώματα επιδεινωθούν.
Η νέα πραγματικότητα της κλιματικής κρίσης
Η κλιματική αλλαγή μετατρέπει τις μεγάλες πυρκαγιές από εποχικό φαινόμενο σε επαναλαμβανόμενη απειλή για τη δημόσια υγεία. Οι ειδικοί τονίζουν ότι δεν αρκεί πλέον να προστατευόμαστε μόνο από τις φλόγες. Η προστασία από τον καπνό αποτελεί εξίσου σημαντικό μέτρο πρόληψης, ακόμη και για ανθρώπους που βρίσκονται εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από το μέτωπο μιας πυρκαγιάς.
Μύθος ή Αλήθεια;
«Αν δεν βλέπω ή δεν μυρίζω καπνό, ο αέρας είναι ασφαλής.»
❌ Μύθος
Τα πιο επικίνδυνα σωματίδια (PM2.5) είναι τόσο μικρά που δεν είναι πάντα ορατά ούτε γίνονται εύκολα αντιληπτά με την όσφρηση. Ακόμη και όταν ο ουρανός φαίνεται καθαρός, η ποιότητα του αέρα μπορεί να είναι επιβαρυμένη.
«Ο καπνός από τις πυρκαγιές επηρεάζει μόνο τους πνεύμονες.»
❌ Μύθος
Τα λεπτά αιωρούμενα σωματίδια μπορούν να περάσουν από τους πνεύμονες στην κυκλοφορία του αίματος και να επηρεάσουν την καρδιά, τα αγγεία, τον εγκέφαλο και άλλα όργανα. Για τον λόγο αυτό έχει παρατηρηθεί αύξηση των καρδιαγγειακών επεισοδίων κατά τις ημέρες έντονης ατμοσφαιρικής ρύπανσης από πυρκαγιές.
«Η απλή χειρουργική μάσκα με προστατεύει από τον καπνό.»
❌ Μύθος
Οι κοινές χειρουργικές μάσκες δεν φιλτράρουν αποτελεσματικά τα μικροσκοπικά σωματίδια PM2.5. Όταν είναι απαραίτητη η παραμονή σε εξωτερικό χώρο, μεγαλύτερη προστασία προσφέρουν μάσκες υψηλής απόδοσης, όπως οι FFP2 ή N95, εφόσον εφαρμόζουν σωστά στο πρόσωπο.
«Τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι κινδυνεύουν περισσότερο.»
✅ Αλήθεια
Τα παιδιά αναπνέουν ταχύτερα και οι πνεύμονές τους βρίσκονται ακόμη σε ανάπτυξη, ενώ οι ηλικιωμένοι έχουν συχνότερα υποκείμενα νοσήματα. Και οι δύο ομάδες είναι πιο ευάλωτες στις επιπτώσεις του καπνού.
«Ο καπνός μπορεί να επηρεάσει ακόμη και την ψυχική υγεία.»
✅ Αλήθεια
Εκτός από τη σωματική επιβάρυνση, οι μεγάλες πυρκαγιές και η παρατεταμένη έκθεση στον καπνό έχουν συσχετιστεί με αυξημένο άγχος, διαταραχές ύπνου και επιδείνωση της ψυχικής υγείας, ιδιαίτερα σε ανθρώπους που βίωσαν την καταστροφή ή αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους.
«Τα κατοικίδια ζώα επηρεάζονται όπως και οι άνθρωποι.»
✅ Αλήθεια
Σκύλοι, γάτες και άλλα ζώα εισπνέουν τα ίδια αιωρούμενα σωματίδια. Αν παρουσιάσουν βήχα, δυσκολία στην αναπνοή, ερεθισμό στα μάτια ή έντονη κόπωση, χρειάζονται άμεση εκτίμηση από κτηνίατρο.
«Η καλύτερη προστασία είναι να παραμείνω σε εσωτερικό χώρο όταν η ατμόσφαιρα είναι αποπνικτική.»
✅ Αλήθεια
Ο περιορισμός της έκθεσης είναι το σημαντικότερο μέτρο πρόληψης. Κρατήστε κλειστά παράθυρα και πόρτες, αποφύγετε την έντονη άσκηση σε εξωτερικούς χώρους και ενημερώνεστε για την ποιότητα του αέρα από τις επίσημες αρχές.
Πηγή: National Geographic
