Γράφει η Νανά Παλαιτσάκη
Μπαίνετε για πρώτη φορά σε ένα μεσαιωνικό κάστρο και νιώθετε μια ανεξήγητη οικειότητα. Περπατάτε στους πέτρινους διαδρόμους, αγγίζετε τους τοίχους και έχετε την παράξενη αίσθηση ότι γνωρίζετε ήδη αυτόν τον χώρο. Ξεκίνησα με το συγκεκριμένο παράδειγμα γιατί έχει συμβεί σε μένα και όχι μόνο μία φορά. Ειδικά σε μια επίσκεψή μου στην Κεντρική Ευρώπη, μερικά δευτερόλεπτα κράτησε η συγκεκριμένη αίσθηση, ενώ δεν ήξερα την γλώσσα, συγκεκριμένα ήταν Φλαμανδικά, κατάλαβα τα πάντα. Μόλις συνειδητοποίησα ότι κατανοώ, «επανήλθα» στην κανονικότητα.
Μέχρι σήμερα δεν μπορώ να εξηγήσω τι ακριβώς συνέβη εκείνα τα λίγα δευτερόλεπτα. Ίσως ο εγκέφαλός μου δημιούργησε μια ψευδαίσθηση κατανόησης, ίσως συνέβη κάτι που η επιστήμη δεν μπορεί ακόμη να ερμηνεύσει. Εκείνη η εμπειρία όμως στάθηκε η αφορμή να αρχίσω να αναζητώ απαντήσεις.
Επειδή αυτές οι εμπειρίες ξεκίνησαν, από τότε που άρχισαν και τα ταξίδια μου στην Ευρώπη, στην αρχή με τον παππού μου, μετά με την μητέρα μου, σιγά – σιγά μεγαλώνοντας, ένιωθα ότι η Κεντρική Ευρώπη ήταν σαν να την ένιωθα περίπου γειτονιά μου.
Αργότερα μοιράστηκα τις σκέψεις με φίλους, οι οποίοι είχαν αντίστοιχα συναισθήματα καθώς ένιωθαν έλξη για συγκεκριμένες χώρες και πολιτισμούς. Προς μεγάλη μου έκπληξη, σχεδόν κανείς δεν μου είπε “είσαι η μόνη”. Αντίθετα, άρχισαν να μου αφηγούνται τις δικές τους εμπειρίες. Ένας φίλος αισθανόταν ότι κάθε φορά που ταξίδευε στη Γαλλία επέστρεφε στις ρίζες του, χωρίς να έχει καμία οικογενειακή σύνδεση με τη χώρα. Μια άλλη φίλη ένιωθε μια ανεξήγητη έλξη για την Ιαπωνία και τον πολιτισμό της. Τότε κατάλαβα ότι ίσως αυτό το συναίσθημα είναι πολύ πιο συνηθισμένο απ’ όσο φανταζόμαστε.
Μπορεί να συμβαίνει και σε σας, δηλαδή: Ακούτε μια γλώσσα που δεν μιλάτε και όμως σας συγκινεί. Επισκέπτεστε μια χώρα στην οποία δεν έχετε βρεθεί ποτέ και, αντί να αισθάνεστε ξένος, έχετε την εντύπωση ότι επιστρέψατε σπίτι.
Ίσως αγαπάτε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο χωρίς να μπορείτε να εξηγήσετε γιατί. Τον Μεσαίωνα, την Αναγέννηση, την αρχαία Ελλάδα ή την Ιαπωνία των σαμουράι. Ίσως νιώθετε ότι η αισθητική, οι αξίες, η μουσική ή ακόμη και τα ρούχα μιας άλλης εποχής σας εκφράζουν περισσότερο από τον σύγχρονο κόσμο.
Είναι άραγε απλώς η δύναμη της φαντασίας; Μια αισθητική προτίμηση; Ένα παιχνίδι του εγκεφάλου; Ή μήπως υπάρχει κάτι βαθύτερο που δεν έχουμε ακόμη κατανοήσει;
Αυτές οι εμπειρίες έγιναν η αφορμή να αρχίσω, ήδη από τα φοιτητικά μου χρόνια, να αναζητώ τι έχουν γράψει γι’ αυτές η ψυχολογία, η φιλοσοφία και αργότερα η νευροεπιστήμη
Όταν η ψυχολογία μιλά για οικειότητα χωρίς αναμνήσεις
Ο Carl Gustav Jung πίστευε ότι όλοι οι άνθρωποι μοιραζόμαστε ένα «συλλογικό ασυνείδητο»: ένα βαθύτερο επίπεδο της ψυχής όπου κατοικούν αρχέτυπα και συμβολικές εικόνες που επαναλαμβάνονται σε όλους τους πολιτισμούς.
Ίσως γι’ αυτό ένα πέτρινο κάστρο, μια γοτθική εκκλησία ή ένας αρχαίος ναός να μας προκαλούν συγκίνηση που δύσκολα εξηγείται μόνο από τη λογική.
Παράλληλα, η σύγχρονη ψυχολογία εξηγεί ότι ο εγκέφαλος δημιουργεί ισχυρούς συναισθηματικούς δεσμούς με αισθητικές εμπειρίες που ανταποκρίνονται στις προσωπικές μας αξίες, στον χαρακτήρα και στις ανάγκες μας. Έτσι, ένας άνθρωπος μπορεί να νιώθει μεγάλη οικειότητα με τη σιωπή ενός μοναστηριού, ενώ κάποιος άλλος με τη ζωντάνια μιας μεσογειακής πόλης.
Η ερμηνεία της Νευροεπιστήμης
Η νευροεπιστήμη προσεγγίζει το φαινόμενο με διαφορετικό τρόπο.
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν αποθηκεύει μόνο αναμνήσεις· δημιουργεί συνεχώς αφηγήσεις που δίνουν συνοχή στις εμπειρίες μας. Όταν συναντούμε ένα τοπίο, μια μουσική ή μια γλώσσα που ταιριάζουν με τις βαθύτερες αισθητικές ή συναισθηματικές μας προτιμήσεις, μπορεί να γεννηθεί μια έντονη αίσθηση οικειότητας.
Το φαινόμενο θυμίζει, σε έναν βαθμό, το déjà vu: μια εμπειρία κατά την οποία αισθανόμαστε ότι έχουμε ξαναζήσει μια στιγμή, ενώ γνωρίζουμε ότι αυτό δεν ισχύει. Στην περίπτωση της οικειότητας με έναν τόπο ή μια εποχή, η αίσθηση μπορεί να είναι ακόμη πιο ισχυρή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αποτελεί απόδειξη μιας πραγματικής ανάμνησης.
Η φιλοσοφία και το ταξίδι της ψυχής
Πολύ πριν αναπτυχθεί η σύγχρονη ψυχολογία, οι φιλόσοφοι αναζητούσαν απαντήσεις στα ίδια ερωτήματα.
Ο Πλάτων, στον μύθο του Ηρός, περιγράφει την ψυχή ως μια οντότητα που συνεχίζει το ταξίδι της πέρα από μία μόνο ζωή. Αντίστοιχες αντιλήψεις συναντάμε στον Πυθαγόρα, αλλά και σε πολλές ανατολικές φιλοσοφικές και θρησκευτικές παραδόσεις, όπου η μετενσάρκωση αποτελεί μέρος της κοσμοθεωρίας τους.
Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι αυτές οι προσεγγίσεις ανήκουν στη φιλοσοφία και στη θρησκευτική σκέψη. Δεν αποτελούν επιστημονικά αποδεδειγμένα γεγονότα, αλλά διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι προσπάθησαν να ερμηνεύσουν ένα διαχρονικό μυστήριο.
Τι έχει ερευνήσει η επιστήμη για τις «προηγούμενες ζωές»;
Το θέμα δεν έμεινε έξω από την επιστημονική περιέργεια.
Ο ψυχίατρος Ian Stevenson και, αργότερα, ο Jim Tucker στο Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια κατέγραψαν εκατοντάδες περιπτώσεις παιδιών που περιέγραφαν με εντυπωσιακή λεπτομέρεια πρόσωπα, τόπους ή γεγονότα τα οποία οι ίδιοι δεν θα μπορούσαν εύκολα να γνωρίζουν.
Οι έρευνες αυτές προκάλεσαν διεθνές ενδιαφέρον, αλλά και έντονη κριτική. Πολλοί επιστήμονες επισημαίνουν ότι τέτοιες μαρτυρίες μπορούν να ερμηνευθούν με διαφορετικούς τρόπους και ότι μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά δεδομένα που να αποδεικνύουν την ύπαρξη προηγούμενων ζωών.
Η επιστήμη, άλλωστε, δεν λειτουργεί επιβεβαιώνοντας όσα θα θέλαμε να είναι αληθινά. Λειτουργεί εξετάζοντας τα δεδομένα, αναζητώντας επαναληψιμότητα και διατηρώντας πάντοτε χώρο για αμφισβήτηση.
Γιατί αυτό το ερώτημα μας συγκινεί τόσο;
Ίσως επειδή όλοι οι άνθρωποι αναζητούμε μια αίσθηση ότι ανήκουμε κάπου.
Μερικές φορές αυτή η αίσθηση γεννιέται στον τόπο όπου μεγαλώσαμε. Άλλες φορές εμφανίζεται απρόσμενα σε μια πόλη που επισκεπτόμαστε για πρώτη φορά, σε μια μουσική που μοιάζει γνώριμη ή σε μια ιστορική περίοδο που μας συγκινεί χωρίς προφανή λόγο.
Ίσως να πρόκειται για μια βαθιά αισθητική συγγένεια. Ίσως για τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος οργανώνει τις εμπειρίες μας. Ίσως για κάτι που η επιστήμη δεν έχει ακόμη καταφέρει να εξηγήσει πλήρως.
Προς το παρόν, καμία από αυτές τις ερμηνείες δεν μπορεί να αποκλείσει οριστικά τις υπόλοιπες.
Εκεί όπου η βεβαιότητα συναντά το μυστήριο
Ίσως να μη μάθουμε ποτέ αν η οικειότητα που νιώθουμε με έναν τόπο, μια εποχή ή μια γλώσσα είναι ανάμνηση, συμβολισμός ή δημιουργία του ίδιου του εγκεφάλου μας.
Ίσως όμως αυτό να μην είναι και το πιο σημαντικό. Γιατί, τελικά, εκείνο που δίνει νόημα δεν είναι αν έχουμε ζήσει κάποτε σε έναν τόπο, αλλά αν αυτός ο τόπος μάς βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα ποιοι είμαστε σήμερα.
