Περισσότερα από 2.400 χρόνια μετά, ένας άνθρωπος που δεν έγραψε ούτε ένα βιβλίο εξακολουθεί να μας προκαλεί να κάνουμε ίσως το δυσκολότερο πράγμα: να αμφισβητήσουμε όσα θεωρούμε βέβαια και να γνωρίσουμε καλύτερα τον εαυτό μας.
Αν ο Σωκράτης ζούσε σήμερα, πιθανότατα δεν θα είχε εύκολη σχέση με την εποχή μας. Δεν θα εντυπωσιαζόταν από τον αριθμό των followers μας. Δεν θα τον απασχολούσε ιδιαίτερα πόσοι συμφωνούν μαζί μας. Και μάλλον θα μας έφερνε αρκετές φορές σε αμηχανία. Γιατί αντί να μας δίνει απαντήσεις, θα μας έκανε ερωτήσεις.
Γιατί το πιστεύεις αυτό;
Πώς γνωρίζεις ότι είναι αλήθεια;
Αυτό που επιθυμείς θα σε κάνει πραγματικά καλύτερο ή απλώς θα σε κάνει να φαίνεσαι καλύτερος;
Ζεις όπως θέλεις ή όπως περιμένουν οι άλλοι από εσένα;
Και ίσως αυτή ακριβώς είναι η μεγαλύτερη χρησιμότητα του Σωκράτη σήμερα. Σε μια εποχή που όλοι καλούμαστε διαρκώς να έχουμε μια απάντηση, εκείνος μας θυμίζει την αξία της ερώτησης.
Δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε τα πάντα
Η περίφημη σωκρατική στάση απέναντι στη γνώση ,που συχνά συμπυκνώνεται στη μεταγενέστερη διατύπωση «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα», δεν αποτελεί ύμνο στην άγνοια. Είναι κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: να γνωρίζουμε τα όρια όσων γνωρίζουμε. Σήμερα έχουμε πρόσβαση σε περισσότερες πληροφορίες από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα μπορούμε να διαβάσουμε για έναν πόλεμο, μια νέα θεραπεία, μια οικονομική κρίση ή μια επιστημονική ανακάλυψη. Όμως η πρόσβαση στην πληροφορία δεν ισοδυναμεί με γνώση. Και η γνώση δεν ισοδυναμεί πάντοτε με σοφία. Ο Σωκράτης πιθανότατα θα μας ρωτούσε: «Το γνωρίζεις ή απλώς το διάβασες κάπου;» Μια ερώτηση εκπληκτικά σύγχρονη στην εποχή της παραπληροφόρησης.
Να έχουμε το θάρρος να αλλάζουμε γνώμη
Στον δημόσιο διάλογο, η αλλαγή γνώμης αντιμετωπίζεται συχνά σχεδόν ως ήττα. Υποστηρίξαμε κάτι χθες; Πρέπει να το υπερασπιστούμε και σήμερα. Ακόμη κι αν εμφανίστηκαν νέα δεδομένα. Η σωκρατική σκέψη μας προτείνει το αντίθετο. Να εξετάζουμε. Να αμφισβητούμε. Να αναθεωρούμε. Το «έκανα λάθος» δεν είναι απαραίτητα ένδειξη αδυναμίας. Μπορεί να είναι ένδειξη πνευματικής ωριμότητας.
Να εξετάζουμε τη ζωή μας
Στην Απολογία του Πλάτωνα αποδίδεται στον Σωκράτη μία από τις σημαντικότερες φράσεις της δυτικής φιλοσοφίας:
«ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ».
Μια ζωή χωρίς αναστοχασμό, δεν είναι ζωή αντάξια του ανθρώπου. Αν μεταφέρουμε αυτή τη σκέψη στο σήμερα, αποκτά σχεδόν ανατριχιαστική επικαιρότητα. Ξυπνάμε. Δουλεύουμε. Απαντάμε σε μηνύματα. Τρέχουμε από υποχρέωση σε υποχρέωση. Κοιτάζουμε μια οθόνη. Κοιμόμαστε. Και την επόμενη ημέρα ξεκινάμε ξανά. Πότε όμως σταματάμε για να ρωτήσουμε:
Μου αρέσει η ζωή που έχω δημιουργήσει;
Οι άνθρωποι που βρίσκονται δίπλα μου με κάνουν καλύτερο άνθρωπο;
Αυτό για το οποίο αγωνίζομαι εξακολουθεί να έχει σημασία για μένα;
Ίσως αυτό να εννοούσε ο Σωκράτης με την «εξέταση» της ζωής. Όχι να την κρίνουμε ασταμάτητα. Να μην την αφήνουμε να περνάει χωρίς να είμαστε πραγματικά παρόντες.
Να ξεχωρίζουμε αυτό που είμαστε από αυτό που δείχνουμε
Ζούμε στην εποχή της εικόνας. Δεν αρκεί να ταξιδέψουμε. Πρέπει να δείξουμε ότι ταξιδέψαμε. Δεν αρκεί να είμαστε ευτυχισμένοι. Πρέπει να φαίνεται ότι είμαστε ευτυχισμένοι. Δεν αρκεί η επιτυχία. Χρειάζεται να είναι ορατή. Η σωκρατική φιλοσοφία στρέφει το βλέμμα προς την αντίθετη κατεύθυνση: προς τον εσωτερικό άνθρωπο και την αρετή. Και γεννά μια δύσκολη ερώτηση: Αν κανείς δεν μπορούσε να δει τη ζωή που ζούμε, θα επιλέγαμε πάλι την ίδια ζωή;
Να ακούμε αντί να περιμένουμε να μιλήσουμε
Ο σωκρατικός διάλογος δεν ήταν διάλεξη. Ήταν ερώτηση και απάντηση. Αναζήτηση. Κι αυτό είναι ίσως ένα μάθημα που χρειαζόμαστε ιδιαίτερα σήμερα. Πολλές φορές στις συζητήσεις δεν ακούμε πραγματικά τον άλλον. Περιμένουμε απλώς να τελειώσει για να μιλήσουμε εμείς. Η πραγματική συνομιλία όμως προϋποθέτει την πιθανότητα να ακούσουμε κάτι που θα μετακινήσει τη δική μας σκέψη. Διαφορετικά δεν συνομιλούμε. Απλώς εκφωνούμε δύο μονολόγους ταυτόχρονα.
Να μην μπερδεύουμε την ευτυχία με τα υλικά αγαθά
Ο Σωκράτης συνέδεσε την καλή ζωή περισσότερο με την κατάσταση της ψυχής και την αρετή παρά με τον πλούτο και την κοινωνική προβολή. Δεν σημαίνει ότι τα υλικά αγαθά είναι κακά. Σημαίνει ότι δεν μπορούν από μόνα τους να απαντήσουν στο ερώτημα: «Ζω καλά;» Μπορούμε να αποκτήσουμε περισσότερα και να εξακολουθούμε να αισθανόμαστε ότι κάτι λείπει. Μπορούμε να πετύχουμε έναν στόχο και, λίγες ημέρες αργότερα, να αναζητούμε ήδη τον επόμενο. Η σωκρατική πρόκληση είναι διαφορετική: Πριν αναρωτηθείς «τι άλλο χρειάζομαι;», αναρωτήσου «τι πραγματικά χρειάζομαι;» Η διαφορά μιας μόνο λέξης μπορεί να αλλάξει ολόκληρη τη ζωή μας.
Και τελικά, τι θα μας έλεγε σήμερα ο Σωκράτης;
Ίσως τίποτα. Ίσως πάλι να καθόταν απέναντί μας και να άρχιζε να ρωτά. Για τις βεβαιότητές μας. Για τις επιλογές μας. Για τις σχέσεις μας. Για αυτά που κυνηγάμε. Για αυτά που φοβόμαστε. Και κυρίως για το αν η ζωή που ζούμε είναι πράγματι δική μας. Γιατί ίσως το μεγαλύτερο μάθημα που μπορεί να μας δώσει σήμερα ο Σωκράτης δεν είναι μια φιλοσοφική θεωρία. Είναι μια συνήθεια: Να μην περνάμε τη ζωή μας θεωρώντας τα πάντα αυτονόητα.
Να ρωτάμε. Να ακούμε. Να αμφιβάλλουμε. Να διορθωνόμαστε. Να γνωρίζουμε λίγο καλύτερα τον εαυτό μας. Και κάθε τόσο, μέσα στον θόρυβο της καθημερινότητας, να βρίσκουμε το θάρρος να κάνουμε στον εαυτό μας μία απλή αλλά δύσκολη ερώτηση: «Η ζωή που ζω είναι η ζωή που πραγματικά θέλω να ζω;» Ίσως ο Σωκράτης να μην μας έδινε την απάντηση. Ίσως όμως να μας μάθαινε να κάνουμε τη σωστή ερώτηση.
