Της Δανάης Πατρικίου
Μέρος 1: Η γέννηση του ΕΣΥ και οι μεγάλες υποσχέσεις (1974–1990)
Η ιστορία της δημόσιας Υγείας στην Ελλάδα, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, ξεκινά ουσιαστικά μετά τη Μεταπολίτευση. Σε μια κοινωνία που προσπαθούσε να επουλώσει πολιτικά και κοινωνικά τραύματα, η Υγεία αναδείχθηκε σε σύμβολο ισότητας, κοινωνικής δικαιοσύνης και κρατικής ευθύνης. Δεν ήταν απλώς ένας τομέας πολιτικής· ήταν υπόσχεση.
Το αίτημα για καθολική περίθαλψη
Τη δεκαετία του ’70, η πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας στην Ελλάδα ήταν άνιση και αποσπασματική. Η ποιότητα της περίθαλψης εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από το εισόδημα, τον τόπο κατοικίας και τις προσωπικές διασυνδέσεις. Η ανάγκη για ένα ενιαίο, δημόσιο σύστημα υγείας δεν ήταν ιδεολογική πολυτέλεια· ήταν κοινωνική αναγκαιότητα. Σε αυτό το περιβάλλον, η ίδρυση του Εθνικού Συστήματος Υγείας αποτέλεσε μια από τις πιο φιλόδοξες θεσμικές παρεμβάσεις της μεταπολιτευτικής Ελλάδας.
Ο ρόλος του Γεώργιου Γεννηματά
Η φυσιογνωμία που ταυτίστηκε περισσότερο από κάθε άλλη με τη γέννηση του ΕΣΥ ήταν ο Γεώργιος Γεννηματάς, Υπουργός Υγείας στις αρχές της δεκαετίας του ’80. Το όραμά του ήταν ξεκάθαρο: η Υγεία ως κοινωνικό δικαίωμα και όχι ως προνόμιο.
Με τον νόμο του 1983, το ΕΣΥ θεμελιώθηκε πάνω σε αρχές που, ακόμη και σήμερα, παραμένουν ο πυρήνας του:
- καθολική πρόσβαση,
- δημόσιος χαρακτήρας,
- ισότητα στην παροχή υπηρεσιών,
- έμφαση στην πρωτοβάθμια φροντίδα.
Η δημιουργία αγροτικών ιατρείων, η ενίσχυση των δημόσιων νοσοκομείων και η θεσμοθέτηση πλήρους και αποκλειστικής απασχόλησης για τους γιατρούς αποτέλεσαν τομές με ξεκάθαρο κοινωνικό πρόσημο.
Η μεγάλη υπόσχεση — και η πρώτη ρωγμή
Το ΕΣΥ, στα πρώτα του χρόνια, λειτούργησε ως μηχανισμός εξισορρόπησης ανισοτήτων. Για πρώτη φορά, μεγάλα τμήματα του πληθυσμού ένιωσαν ότι το κράτος είναι παρόν σε ένα από τα πιο ευάλωτα σημεία της ζωής: την ασθένεια.
Όμως, ήδη από τη γέννησή του, το σύστημα κουβαλούσε μια δομική αντίφαση. Η φιλοδοξία του ήταν μεγάλη, αλλά η διοικητική και οικονομική του υποστήριξη δεν ακολούθησε με την ίδια συνέπεια. Η χρηματοδότηση παρέμεινε ασταθής, ο σχεδιασμός συχνά αποσπασματικός και η οργάνωση της πρωτοβάθμιας φροντίδας δεν ολοκληρώθηκε ποτέ πλήρως. Το ΕΣΥ γεννήθηκε ως όραμα, αλλά όχι ως ολοκληρωμένο σχέδιο μακράς πνοής.
Πολιτική τόλμη, διοικητική αδυναμία
Η δεκαετία του ’80 ανέδειξε μια διαχρονική παθογένεια της ελληνικής πολιτικής υγείας: η απόσταση ανάμεσα στη νομοθέτηση και την εφαρμογή. Οι Υπουργοί Υγείας της περιόδου έδρασαν σε ένα περιβάλλον έντονης πολιτικοποίησης, με το σύστημα υγείας να γίνεται συχνά πεδίο συμβιβασμών, πιέσεων και πελατειακών λογικών. Παρά τη θεσμική τομή, η καθημερινή λειτουργία του ΕΣΥ άρχισε σταδιακά να επιβαρύνεται από γραφειοκρατία, ελλείψεις και ανισότητες μεταξύ κέντρου και περιφέρειας.
Τι έμεινε από εκείνη την περίοδο;
Παρά τις αδυναμίες, το αποτύπωμα της πρώτης περιόδου του ΕΣΥ είναι αδιαμφισβήτητο. Δημιουργήθηκε ένα σύστημα που, με όλες του τις ατέλειες, άντεξε στον χρόνο και αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία χτίστηκαν — ή επιχειρήθηκαν να χτιστούν — όλες οι μεταγενέστερες πολιτικές υγείας. Η κληρονομιά του Γεννηματά δεν είναι μόνο θεσμική. Είναι και η ιδέα ότι η Υγεία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως τεχνικό ζήτημα, αλλά ως ηθική επιλογή μιας κοινωνίας.
Ένα σύστημα με βαριά κληρονομιά
Το ΕΣΥ μπήκε στη δεκαετία του ’90 κουβαλώντας ταυτόχρονα δύναμη και κόπωση. Είχε κατακτήσει τη νομιμοποίησή του στη συνείδηση των πολιτών, αλλά είχε ήδη αρχίσει να δείχνει τα πρώτα σημάδια φθοράς. Οι επόμενες δεκαετίες θα δοκίμαζαν τις αντοχές του — και τις επιλογές εκείνων που το διαχειρίστηκαν.
Στο επόμενο μέρος της Τριλογίας, θα δούμε πώς οι μεταρρυθμίσεις, οι χαμένες ευκαιρίες και η απουσία συνέχειας άρχισαν να διαβρώνουν ένα σύστημα που ξεκίνησε ως κοινωνικό όραμα.
