Το «μάτιασμα» αποτελεί βαθιά ριζωμένη πεποίθηση σε πολλούς πολιτισμούς, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας. Περιγράφεται ως η επίδραση της «αρνητικής ενέργειας» ή του φθόνου ενός ατόμου πάνω σε κάποιον άλλον, προκαλώντας συμπτώματα όπως πονοκέφαλο, αδιαθεσία, ζάλη ή αίσθημα κόπωσης.
Το ερώτημα είναι εύλογο:
Υπάρχει επιστημονική βάση για το μάτιασμα; Μπορεί πράγματι η «αρνητική ενέργεια» ενός ανθρώπου να επηρεάσει βιολογικά έναν άλλον;
Η έννοια της «ενέργειας» στην επιστήμη
Στη φυσική, η ενέργεια έχει σαφή ορισμό και μετρήσιμες ιδιότητες. Στην ψυχολογία και τη λαϊκή παράδοση, όμως, ο όρος «αρνητική ενέργεια» χρησιμοποιείται μεταφορικά για να περιγράψει συναισθηματικές ή κοινωνικές επιδράσεις.
Δεν υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που να αποδεικνύουν ότι ένας άνθρωπος μπορεί να μεταδώσει βιοφυσική «αρνητική ενέργεια» ικανή να προκαλέσει άμεσα σωματικά συμπτώματα σε άλλον χωρίς κάποια φυσική ή ψυχολογική οδό.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι τα συμπτώματα είναι φανταστικά.
Το φαινόμενο nocebo: όταν η προσδοκία προκαλεί συμπτώματα
Στην ιατρική είναι καλά τεκμηριωμένο το φαινόμενο nocebo — το αντίθετο του placebo. Όταν ένα άτομο πιστεύει ότι κάτι θα του προκαλέσει βλάβη ή αδιαθεσία, μπορεί πράγματι να εμφανίσει πραγματικά, μετρήσιμα συμπτώματα.
Έρευνες δείχνουν ότι οι αρνητικές προσδοκίες ενεργοποιούν:
- τον άξονα στρες (υποθάλαμος–υπόφυση–επινεφρίδια),
- αυξημένη παραγωγή κορτιζόλης,
- μεταβολές στον καρδιακό ρυθμό,
- αυξημένη ευαισθησία στον πόνο.
Αν κάποιος πιστεύει έντονα στο μάτιασμα και νιώσει ότι «ματιάστηκε», το σώμα του μπορεί να αντιδράσει με πραγματικά σωματικά συμπτώματα λόγω άγχους και στρες.
Η δύναμη της κοινωνικής επιρροής
Οι άνθρωποι είναι βιολογικά προγραμματισμένοι να επηρεάζονται από τα συναισθήματα των άλλων. Η νευροεπιστήμη έχει περιγράψει το φαινόμενο της συναισθηματικής μετάδοσης (emotional contagion): μέσω μη λεκτικών σημάτων, τόνου φωνής και εκφράσεων, το άγχος ή η ένταση ενός ατόμου μπορεί να αυξήσει τη διέγερση στο νευρικό σύστημα ενός άλλου.
Αυτό δεν είναι «ενέργεια» με μυστικιστική έννοια. Είναι κοινωνική νευροβιολογία.
Το στρες ενός ανθρώπου μπορεί να επηρεάσει το περιβάλλον του — ιδιαίτερα σε ευαίσθητα ή αγχώδη άτομα.
Πολιτισμική ψυχολογία και συμβολισμός
Το μάτιασμα έχει ισχυρή πολιτισμική διάσταση. Σε κοινωνίες όπου η έννοια είναι βαθιά ενσωματωμένη, λειτουργεί ως ερμηνευτικό πλαίσιο για ανεξήγητα ή παροδικά συμπτώματα.
Η τελετουργική «λύση» του ματιάσματος συχνά προσφέρει ανακούφιση. Από ψυχολογική σκοπιά, αυτό μπορεί να εξηγηθεί ως:
- μείωση άγχους,
- αποκατάσταση αίσθησης ελέγχου,
- κοινωνική υποστήριξη,
- ενεργοποίηση placebo μηχανισμών.
Υπάρχει κάτι «μεταφυσικό»;
Μέχρι σήμερα, δεν υπάρχει επιστημονική απόδειξη ότι μια μη μετρήσιμη «αρνητική ενέργεια» μεταδίδεται από άτομο σε άτομο και προκαλεί βιολογικές βλάβες.
Υπάρχει όμως σαφής απόδειξη ότι:
- οι προσδοκίες επηρεάζουν το σώμα,
- το άγχος έχει σωματικές εκδηλώσεις,
- η κοινωνική αλληλεπίδραση επηρεάζει τη φυσιολογία,
- ο εγκέφαλος μπορεί να δημιουργήσει πραγματικά συμπτώματα μέσω ψυχοσωματικών μηχανισμών.
Με άλλα λόγια, τα συμπτώματα μπορεί να είναι αληθινά, χωρίς να είναι υπερφυσικά.
Συμπέρασμα
Το «μάτιασμα» δεν επιβεβαιώνεται ως φυσικό ή βιοενεργειακό φαινόμενο από την επιστήμη. Ωστόσο, η ανθρώπινη ψυχολογία, οι πολιτισμικές πεποιθήσεις και οι μηχανισμοί στρες μπορούν να εξηγήσουν γιατί κάποιος μπορεί να νιώσει πραγματικά αδιαθεσία μετά από μια τέτοια εμπειρία.
Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών δεν μειώνει την εμπειρία — την τοποθετεί απλώς στο πλαίσιο της ανθρώπινης βιολογίας και ψυχολογίας.
Βιβλιογραφία
- Benedetti F. (2014). Placebo Effects: Understanding the mechanisms in health and disease. Oxford University Press.
- Colloca L, Miller FG. (2011). The nocebo effect and its relevance for clinical practice. Psychosomatic Medicine.
- Kirsch I. (2018). The placebo effect revisited. Annual Review of Clinical Psychology.
- Hatfield E, Cacioppo JT, Rapson RL. (1993). Emotional Contagion. Current Directions in Psychological Science.
- WHO – Stress and physical health.
- Hahn RA. (1997). The nocebo phenomenon: concept, evidence, and implications. Preventive Medicine.
