Στις 19 Οκτωβρίου 1943, η ανακάλυψη της στρεπτομυκίνης άνοιξε έναν νέο δρόμο στην ιατρική. Πίσω της βρίσκονται η επιμονή ενός νέου επιστήμονα, μια συλλογική ερευνητική προσπάθεια και μια σύγκρουση για το ποιος δικαιούται να μείνει στην ιστορία.
Πριν γίνει όνομα φαρμάκου, η στρεπτομυκίνη ήταν ένα εργαστηριακό εύρημα. Στις 19 Οκτωβρίου 1943, στο Πανεπιστήμιο Rutgers των Ηνωμένων Πολιτειών, ο υποψήφιος διδάκτορας Άλμπερτ Σατς, που εργαζόταν στο εργαστήριο του μικροβιολόγου Σέλμαν Γουόκσμαν, ανακάλυψε το αντιβιοτικό που θα άλλαζε την πορεία της θεραπείας της φυματίωσης. Η ημερομηνία καταγράφεται από το ίδιο το πανεπιστήμιο ως η αφετηρία μιας μεγάλης ιατρικής τομής. [1]
Η απόσταση, όμως, ανάμεσα στην ανακάλυψη μιας ουσίας και στη σωτηρία ενός ανθρώπου δεν καλύπτεται με μία ανακοίνωση. Χρειάζονται επιβεβαίωση, παραγωγή, δοκιμές και κλινική παρατήρηση. Η ιστορία της στρεπτομυκίνης φωτίζει ολόκληρη αυτή τη διαδρομή. Και μαζί της ένα πιο δύσκολο ερώτημα: όταν η επιστήμη προχωρά χάρη στη δουλειά πολλών, γιατί η δημόσια μνήμη συχνά συγκρατεί μόνο ένα όνομα;
Η ασθένεια που σημάδεψε ολόκληρες γενιές
Στην Ευρώπη και στη Βόρεια Αμερική, η φυματίωση υπήρξε βασική αιτία θανάτου των νέων ενηλίκων. Η πενικιλίνη, παρά την τεράστια επιτυχία της εναντίον άλλων λοιμώξεων, δεν έδινε απάντηση στον βάκιλο της φυματίωσης. Για τους γιατρούς και τους ασθενείς, η αναζήτηση μιας αποτελεσματικής ουσίας ήταν επείγουσα. [2]
Ασθενείς στη βεράντα του σανατορίου φυματίωσης Brockley Hill, Αγγλία. Φωτογραφία δημοσιευμένη το 1930. Πηγή: Wellcome Library, London / Wikimedia Commons — CC BY 4.0
Η ασθένεια είχε συνδεθεί με τη μακρά παραμονή σε σανατόρια και την ανάπαυση στο κρεβάτι. Δεν ήταν κάθε περίπτωση αναπόφευκτα θανατηφόρα, όμως η έκβαση μπορούσε να είναι απρόβλεπτη και οι δυνατότητες θεραπείας περιορισμένες. Αυτή ακριβώς η αβεβαιότητα θα έκανε αργότερα απαραίτητη την προσεκτική σύγκριση της νέας αγωγής με την έως τότε καθιερωμένη φροντίδα. [2]
Η αναζήτηση μέσα στον μικρόκοσμο
Η ερευνητική διαδρομή του Γουόκσμαν είχε ξεκινήσει από τη μικροβιολογία του εδάφους. Μαζί με τους συνεργάτες του ανέπτυξε μεθόδους αναζήτησης μικροοργανισμών που μπορούσαν να αναστείλουν την ανάπτυξη άλλων μικροβίων. Ο Σατς εργάστηκε μέσα σε αυτό το πρόγραμμα και απομόνωσε στελέχη του Streptomyces griseus που παρήγαν στρεπτομυκίνη. [3]
Σέλμαν Γουόκσμαν στο εργαστήριο, 1953. Φωτογραφία: Roger Higgins / New York World-Telegram & Sun, Library of Congress — Public domain
Το κρίσιμο εύρημα ήταν η δράση της ουσίας απέναντι στο Mycobacterium tuberculosis. Η έρευνα περνούσε πλέον από τη γενική αναζήτηση αντιμικροβιακών ουσιών στη δυνατότητα να αντιμετωπιστεί ένας συγκεκριμένος, ιδιαίτερα επικίνδυνος παθογόνος μικροοργανισμός. Η δραστικότητα στο εργαστήριο, βέβαια, έπρεπε ακόμη να μεταφραστεί σε θεραπευτικό όφελος. [4]
Τα τρία ονόματα της πρώτης δημοσίευσης
Η πρώτη δημοσίευση για τη στρεπτομυκίνη, το 1944, έφερε τρεις υπογραφές: Άλμπερτ Σατς, Ελίζαμπεθ Μπούγκι και Σέλμαν Γουόκσμαν. Η Μπούγκι συμμετείχε στην ανακάλυψη και στη μελέτη αντιβιοτικών, μεταξύ αυτών και της στρεπτομυκίνης. Η παρουσία της υπενθυμίζει ότι η ιστορία δεν εξαντλείται στη σύγκρουση δύο ανδρών. [4]
Το Rutgers αναγνωρίζει επίσης τη συνεργασία με τους ερευνητές Γουίλιαμ Φέλντμαν και Κόργουιν Χίνσοου της Mayo Clinic για τις δοκιμές σε ζώα και ανθρώπους, καθώς και τη συμβολή της Merck στην υποστήριξη του προγράμματος και στην παραγωγή. Για να φτάσει ένα υποσχόμενο εύρημα στους ασθενείς, χρειάστηκε να συνδεθούν διαφορετικές γνώσεις, εργαστήρια και υποδομές. [4]
Η σύγκρουση για την αναγνώριση
Καθώς η στρεπτομυκίνη γινόταν διάσημη, ο Γουόκσμαν αναγνωριζόταν δημόσια ως εκείνος που την ανακάλυψε . Ο Σατς αντέδρασε και το 1950 προσέφυγε εναντίον του και του αρμόδιου ιδρύματος του Rutgers, διεκδικώντας αναγνώριση και μερίδιο από τα δικαιώματα. Ο συμβιβασμός του Δεκεμβρίου εκείνης της χρονιάς περιλάμβανε την αναγνώρισή του ως συγγραφέα επίσης της μελέτης . [3]
Δύο χρόνια αργότερα, το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής απονεμήθηκε μόνο στον Γουόκσμαν, για την ανακάλυψη της στρεπτομυκίνης, του πρώτου αντιβιοτικού αποτελεσματικού κατά της φυματίωσης. Ο Σατς δεν μοιράστηκε τη διάκριση. [5]
Η ιστορία αφήνει μια ένταση που παραμένει οικεία στον κόσμο της έρευνας. Η συγκρότηση ενός επιστημονικού προγράμματος, η καθοδήγηση και η εργασία στον πάγκο του εργαστηρίου αποτελούν διαφορετικές συμβολές. Η αναγνώριση της μίας δεν αρκεί για να αποδώσει ολόκληρο το έργο. Το ίδιο το Rutgers έχει επανέλθει στη διαμάχη, αναδεικνύοντας τον παραγκωνισμό του Σατς από τις τιμές που συνόδευσαν την ανακάλυψη. [1]
Το φάρμακο που δοκίμασε και τη μέθοδο της ιατρικής
Η στρεπτομυκίνη απέκτησε θέση και στην ιστορία των κλινικών μελετών. Το 1948 δημοσιεύτηκε στο British Medical Journal η έρευνα του βρετανικού Medical Research Council για την πνευμονική φυματίωση. Αποτέλεσε μεθοδολογικό ορόσημο, ιδιαίτερα χάρη στις προβλέψεις που εμπόδιζαν τους γιατρούς να γνωρίζουν εκ των προτέρων σε ποια θεραπευτική ομάδα θα εντασσόταν ο επόμενος ασθενής. [6]
Η τυχαία κατανομή περιόριζε την πιθανότητα να επηρεαστεί η σύγκριση από τις επιλογές των ερευνητών. Το ζητούμενο ήταν να εξεταστεί αξιόπιστα αν η προσθήκη του φαρμάκου στην ανάπαυση ωφελούσε περισσότερο από την ανάπαυση μόνη της. Η μελέτη έγινε σημείο αναφοράς για την ανάπτυξη των σύγχρονων τυχαιοποιημένων κλινικών δοκιμών. [6]
Υπήρξε όμως και ένα δύσκολο εύρημα. Ο γιατρός Τζον Κρόφτον, που συμμετείχε στη μελέτη, περιέγραψε αργότερα την αρχική βελτίωση ασθενών και την επιδείνωση που μπορούσε να ακολουθήσει όταν αναπτυσσόταν αντοχή. Η στρεπτομυκίνη μόνη της δεν αποτελούσε αξιόπιστη λύση για την ίαση. Οι συνδυασμοί φαρμάκων έδειξαν τον επόμενο δρόμο. [2]
Η φυματίωση πίσω από μεγάλα ονόματα της λογοτεχνίας
Ανάμεσα στους ανθρώπους που χάθηκαν από τη φυματίωση βρίσκονται δημιουργοί που σημάδεψαν την παγκόσμια λογοτεχνία. Ο Τζον Κιτς πέθανε στη Ρώμη το 1821, μόλις 25 ετών. Η Έμιλι Μπροντέ, συγγραφέας των «Ανεμοδαρμένων Υψών», έφυγε το 1848, στα τριάντα της, και λίγους μήνες αργότερα η ίδια ασθένεια στοίχισε τη ζωή στην αδελφή της, Αν.
Ο Φραντς Κάφκα πέθανε το 1924 σε σανατόριο κοντά στη Βιέννη, έχοντας υποφέρει από φυματίωση που είχε προσβάλει και τον λάρυγγά του.
Ο Φραντς Κάφκα το 1923. Άγνωστος φωτογράφος. Πηγή: Wikimedia Commons — Public domain.»
Η ποιήτρια Μαρία Πολυδούρη, περ. 1920. Άγνωστος φωτογράφος. Αρχείο ΕΛΙΑ, μέσω Wikimedia Commons — Public domain
Στην Ελλάδα, η Μαρία Πολυδούρη νοσηλεύτηκε στη «Σωτηρία» και πέθανε το 1930, σε ηλικία μόλις 28 ετών. Η δική της διαδρομή συνδέει αυτή τη μεγάλη ιστορία της ιατρικής με την ελληνική λογοτεχνική μνήμη. Πίσω από τα διάσημα ονόματα υπήρχαν αναρίθμητοι λιγότερο γνωστοί άνθρωποι, των οποίων οι ζωές διακόπηκαν πριν υπάρξει αποτελεσματική θεραπεία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και ο Τζορτζ Όργουελ: πέθανε το 1950, ενώ είχε ήδη λάβει στρεπτομυκίνη το 1948, με σοβαρή αντίδραση που επέβαλε διακοπή της αγωγής.
Μια επέτειος που αφορά ακόμη το παρόν
Η φυματίωση δεν ανήκει μόνο στα παλιά νοσοκομειακά αρχεία. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, το 2024 εκτιμάται ότι 10,7 εκατομμύρια άνθρωποι νόσησαν παγκοσμίως και περίπου 1,23 εκατομμύρια πέθαναν από τη νόσο. Η ανθεκτική φυματίωση παραμένει κρίση δημόσιας υγείας, ενώ η πρόσβαση στη διάγνωση και στη θεραπεία εξακολουθεί να παρουσιάζει σοβαρά κενά. [7]
Ογδόντα τρία χρόνια μετά την ανακάλυψη, η επέτειος της 19ης Οκτωβρίου έχει συνεπώς διπλό βάρος. Θυμίζει πόσο βαθιά μπορεί να αλλάξει την ιατρική η επίμονη έρευνα . Και μας καλεί να κοιτάξουμε προσεκτικότερα τους ανθρώπους που βρίσκονται πίσω από ένα επίτευγμα, πριν η ιστορία τους περιοριστεί σε μια επιγραφή και ένα βραβείο.
Στην περίπτωση της στρεπτομυκίνης, η μνήμη χρειάζεται να χωρέσει το εργαστήριο του Γουόκσμαν, την καθοριστική εργασία του Σατς, τη συμβολή της Μπούγκι και τη συνέχεια που έδωσαν κλινικοί ερευνητές και ασθενείς. Έτσι καταλαβαίνουμε καλύτερα και την ίδια την πρόοδο: ως μια ανθρώπινη προσπάθεια που αξίζει να τεκμηριώνεται με την ίδια προσοχή με την οποία τεκμηριώνεται μια θεραπεία.
Πηγές και τεκμηρίωση
1 Rutgers University
Famous Author Visits Rutgers Marks 70th Anniversary of Streptomycin Discovery
2 John Crofton Journal of the Royal Society of Medicine 2006
The MRC randomized trial of streptomycin and its legacy a view from the clinical front line
3 American Chemical Society
Selman Waksman and Antibiotics National Historic Chemical Landmark
4 Rutgers University Waksman Museum
Streptomycin and the Legacy of Dr Selman Waksman
5 Nobel Prize
The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1952
6 James Lind Library Medical Research Council 1948
Streptomycin treatment of pulmonary tuberculosis BMJ 2 769–782
7 World Health Organization
