Η χαμένη σελίδα του Αρχιμήδη βρέθηκε σε ένα γαλλικό μουσείο

Ένα φύλλο που θεωρούνταν χαμένο ταυτοποιήθηκε στο Μπλουά χάρη σε ελληνικές λέξεις, γεωμετρικά σχήματα και φωτογραφίες του 1906. Η ιστορία ενός χειρογράφου που έσβησαν, ξαναέγραψαν και ακόμη προσπαθούμε να διαβάσουμε.

Στη μία πλευρά, προσευχές πάνω από μαθηματικές γραμμές. Στην άλλη, μια ζωγραφική παράσταση που κρύβει το παλαιότερο κείμενο. Το φύλλο που φυλάσσεται στο Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπλουά, στη Γαλλία, διατηρεί επάνω του διαφορετικές εποχές. Ανάμεσά τους βρίσκεται ένα κομμάτι από τη διαδρομή της σκέψης του Αρχιμήδη.

Ο ερευνητής του CNRS Victor Gysembergh το ταυτοποίησε ως ένα από τα χαμένα φύλλα του περίφημου παλίμψηστου. Σύμφωνα με τη Σορβόννη, ο εντοπισμός έγινε τον Οκτώβριο του 2025. Η σχετική μελέτη δημοσιεύθηκε στις 6 Μαρτίου 2026 και το CNRS ανακοίνωσε το εύρημα στις 9 Μαρτίου. Η ιστορία του αξίζει να διαβαστεί και πέρα από την ημερομηνία της είδησης.

Ένα κείμενο κάτω από ένα άλλο

Το παλίμψηστο είναι χειρόγραφο του οποίου το αρχικό κείμενο σβήστηκε για να χρησιμοποιηθεί ξανά η επιφάνεια γραφής. Στην περίπτωση αυτή, η περγαμηνή, ένα ακριβό υλικό από δέρμα ζώου, διατήρησε ίχνη από όσα είχε επιχειρηθεί να αφαιρεθούν. Έτσι, το μεταγενέστερο κείμενο δεν εξαφάνισε εντελώς το προηγούμενο.

Το συγκεκριμένο χειρόγραφο χρονολογείται στον 10ο αιώνα και περιέχει αντίγραφα έργων του Αρχιμήδη. Δεν είναι κείμενο γραμμένο από το χέρι του αρχαίου μαθηματικού. Είναι ένας μεσαιωνικός μάρτυρας της σκέψης του, που επέζησε χάρη στη διαδοχή των αντιγραφών. Μέρος του σβήστηκε κατά τον Μεσαίωνα για να γραφτούν άλλα κείμενα.

Η λεπτομέρεια που οδήγησε στην ταυτοποίηση

Η αναζήτηση πέρασε μέσα από καταλόγους και ψηφιακά αρχεία. Στην ψηφιακή βιβλιοθήκη Arca, ο Gysembergh πρόσεξε την καταχώριση μιας περγαμηνής στο μουσείο του Μπλουά. Η γραφή, τα γεωμετρικά σχήματα και η μεταγενέστερη εικονογράφηση του έδωσαν λόγους να κοιτάξει προσεκτικότερα.

Διαβάζοντας τις ελληνικές λέξεις που παρέμεναν ορατές, αναγνώρισε απόσπασμα από το «Περί σφαίρας και κυλίνδρου». Η σύγκριση με φωτογραφίες του χειρογράφου από το 1906, συνδεδεμένες με το έργο του Δανού φιλολόγου Johan Ludvig Heiberg, επιβεβαίωσε την ταυτότητα: ήταν το φύλλο 123, ένα από τα τρία που θεωρούνταν χαμένα.

Η ανακάλυψη θυμίζει πόσο πολύτιμη μπορεί να αποδειχθεί μια παλιά τεκμηρίωση. Μια φωτογραφία που κρατά τη θέση μιας γραμμής ή τη μορφή ενός σχήματος επιτρέπει, έναν αιώνα αργότερα, να αναγνωριστεί το αντικείμενο. Το αρχείο γίνεται μέρος της ίδιας της έρευνας.

Η όψη που ακόμη κρύβει το κείμενο

Στη μία πλευρά του φύλλου παραμένει σε μεγάλο βαθμό αναγνώσιμο ένα απόσπασμα από το πρώτο βιβλίο του «Περί σφαίρας και κυλίνδρου», τις προτάσεις 39 έως 41. Στην άλλη, μια παράσταση του προφήτη Δανιήλ με δύο λιοντάρια, προσθήκη του 20ού αιώνα, καλύπτει το αρχαίο κείμενο.

Στην ανακοίνωση του Μαρτίου, το CNRS περιέγραφε σχεδιαζόμενες εξετάσεις με πολυφασματική απεικόνιση και φθορισμό ακτίνων Χ από σύγχροτρο, υπό την προϋπόθεση των απαραίτητων αδειών. Η ταυτοποίηση του φύλλου έχει επιτευχθεί· η αποκάλυψη όσων κρύβονται κάτω από τη ζωγραφική παραμένει χωριστός ερευνητικός στόχος.

Το φως ως εργαλείο ανάγνωσης

Πώς μπορεί κανείς να διαβάσει κάτι που δεν βλέπει; Η πολυφασματική απεικόνιση αξιοποιεί τη διαφορετική συμπεριφορά του μελανιού και της περγαμηνής σε διαφορετικά μήκη κύματος. Το χειρόγραφο φωτογραφίζεται με διαφορετικό φωτισμό και οι εικόνες υποβάλλονται σε υπολογιστική επεξεργασία, ώστε να διακριθούν ίχνη γραφής που δυσκολεύεται να ξεχωρίσει το μάτι.

Όπως εξηγεί ο Gysembergh σε αφιέρωμα του CNRS, ο συνδυασμός των λήψεων μπορεί να αναδείξει διαφορετικά στρώματα γραφής. Το αποτέλεσμα, όμως, χρειάζεται ανθρώπους που γνωρίζουν τη γλώσσα, αναγνωρίζουν τη γραφή και μπορούν να ελέγξουν τη σημασία των λέξεων. Η εικόνα προσφέρει στοιχεία στον φιλόλογο· η ερμηνεία απαιτεί τη δική του εργασία.

Όσα σώζονται χωρίς να το γνωρίζουμε

Μετά τους απανθρακωμένους παπύρους του Ερκολάνο, η ιστορία του Μπλουά μάς φέρνει ξανά μπροστά σε ένα ελκυστικό ενδεχόμενο: κάποια από όσα θεωρούμε χαμένα μπορεί να υπάρχουν ακόμη, περιμένοντας την κατάλληλη αναγνώριση. Οι δύο περιπτώσεις έχουν διαφορετική ιστορία και διαφορετικές τεχνικές δυσκολίες, αλλά συναντιούνται στην επιμονή της ανάγνωσης.

Ένα φύλλο περγαμηνής δεν μεταφέρει μόνο όσα γράφτηκαν πάνω του. Κρατά ίχνη από τις χρήσεις του, τις μετακινήσεις του και τις αποφάσεις όσων το είχαν στα χέρια τους. Στο Μπλουά, αυτή η διαδρομή συνδέθηκε ξανά με ένα γνωστό χειρόγραφο. Κάτω από τη μεταγενέστερη εικόνα, απομένει ακόμη κείμενο προς διερεύνηση.