Γράφει η Νανά Παλαιτσάκη
Το κοντρόλ ρουμ είναι πάντα λίγο πιο σκοτεινό από όσο θα περίμενε κανείς. Οι πάρα πολλές οθόνες φωτίζουν τα πρόσωπα, τα ακουστικά μεταφέρουν φωνές από ανταποκριτές, παραγωγούς, σκηνοθέτες. Κάποιος μετρά αντίστροφα: «Πέντε… τέσσερα… τρία…».
Και τότε, η πραγματικότητα του κόσμου «βγαίνει στον αέρα» και μας βρίσκει πολλές φορές ανυποψίαστους. Ιδιαίτερα όταν «πέφτει» σήμα «Έκτακτη επικαιρότητα» το μάγκωμα στο στομάχι παραπέμπει στον τίτλο του αριστουργήματος « Για ποιόν χτυπάει η καμπάνα».
Για περισσότερα από είκοσι χρόνια βίωσα αυτόν τον κόσμο της τηλεοπτικής ενημέρωσης, όπου ο πλανήτης με τα γεγονότα του συμπυκνώνεται σε λίγα λεπτά εικόνων και λέξεων. Πόλεμοι, φυσικές καταστροφές, τρομοκρατικές επιθέσεις, ανθρώπινα δράματα. Οι ειδήσεις σπάνια είναι καθησυχαστικές.
Πολλές φορές μετά από κάποιες μαραθώνιες μεταδόσεις που ξεπερνούσαν τις τρεις και τέσσερις ώρες μπορεί και περισσότερο, καθώς ένας πόλεμος ήταν σε εξέλιξη, μια ομηρία, μια τρομοκρατική επίθεση, ένα ναυτικό ατύχημα με εκατοντάδες αγνοούμενους ή πυρκαγιές που έκαιγαν ζωές ανθρώπων και ζώων ….έφευγα από το στούντιο και παρατηρώντας τους ανθρώπους έξω να κάθονται να πίνουν καφέ ή ν’ ακούνε μουσική σχεδόν θύμωνα, καθώς απορούσα πως δεν συνειδητοποιούσαν την έκταση του δράματος και της καταστροφής. Η απάντηση ήταν εντελώς απλή. Απείχαν από την ενημέρωση.
Τις τελευταίες μέρες με την διαρκή κάλυψη των γεγονότων στη Μέση Ανατολή, οι εικόνες επαναλαμβάνονται σχεδόν καθημερινά: εκρήξεις, κατεστραμμένες πόλεις, άνθρωποι που τρέχουν να σωθούν. Οι τηλεθεατές παρακολουθούν ατελείωτες σκηνές καταστροφής, άλλοι τρώγοντας χάμπουργκερ, άλλοι κάνοντας δουλειές στο σπίτι, άλλοι γιατί έχουν ανοιχτή μια τηλεόραση για ..συντροφιά, άλλοι ξαπλωμένοι στο κρεβάτι τους, άλλοι σ’ έναν καφέ όπου υπάρχει γιγαντοοθόνη και οι πάρα πολλοί, γιατί το κινητό τους στέλνει συνέχεια ενημερώσεις. Οι δημοσιογράφοι, οι ρεπόρτερς και οι εικονολήπτες όμως τα ζουν ή εκεί που συμβαίνουν ή στο στούντιο
Και κάπου ανάμεσα σε αυτά τα δύο, αρχίζει να διαμορφώνεται για όλους μια ιδιαίτερη ψυχολογία του φόβου.
Όταν η απειλή γίνεται καθημερινότητα
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει εξελιχθεί για να ανιχνεύει κινδύνους. Όταν βλέπουμε εικόνες πολέμου ή καταστροφής, ενεργοποιείται το σύστημα συναγερμού του οργανισμού μας. Η αμυγδαλή, το κέντρο επεξεργασίας του φόβου στον εγκέφαλο, αντιδρά σαν να υπάρχει πραγματικός κίνδυνος, όπως υποστηρίζουν οι ειδικοί.
Το παράδοξο είναι ότι ο εγκέφαλος δεν διαχωρίζει πάντα εύκολα την άμεση απειλή από την οπτική εμπειρία μιας απειλής. Μια εικόνα βίας στην οθόνη μπορεί να ενεργοποιήσει παρόμοιους μηχανισμούς στρες με ένα γεγονός που δεν είναι εικονικό, αλλά συμβαίνει δίπλα μας.
Σε μια εποχή 24ωρης ενημέρωσης, αυτή η έκθεση γίνεται σχεδόν συνεχής. Το αποτέλεσμα είναι μια κατάσταση διαρκούς ψυχολογικής εγρήγορσης. Ο κόσμος μας αρχίζει να μοιάζει πιο επικίνδυνος από ό,τι ίσως είναι στην πραγματικότητα. Πως να μην μοιάζει όταν μ’ έχουν ρωτήσει φίλοι αν έχω ετοιμάσει ένα σακίδιο πρώτων αναγκών, με κονσέρβες και νερά; Πως η απειλή να μην γίνει καθημερινή διαχείριση όταν σε ρωτάνε, στα καλά καθούμενα, αν ξέρεις που βρίσκονται πυρηνικά καταφύγια και ότι σίγουρα οι πλούσιοι θα έχουν φτιάξει ….
Η ψυχολογία των δημοσιογράφων
Μια διάσταση που σπάνια συζητιέται είναι : η ψυχολογία των ίδιων των ανθρώπων που μεταδίδουν τις ειδήσεις.
Η δημοσιογραφία σε συνδυασμό με την παρουσίαση, συχνά απαιτεί ψυχραιμία μπροστά σε γεγονότα που είναι βαθιά τραυματικά. Η επαγγελματική απόσταση είναι απαραίτητη για να μπορέσει κάποιος να είναι αποτελεσματικός σε αυτό που μεταδίδει.
Δεν μπορείς όταν μεταδίδεις ούτε να «χάσεις τα λόγια σου», ούτε να θυμώσεις, ούτε να βάλεις τα κλάματα, ούτε να βωμολοχήσεις εναντίον εκείνων που θεωρείς υπεύθυνους για ένα έγκλημα ή μια καταστροφή….
Στην ψυχολογία υπάρχει ένας όρος για αυτό: δευτερογενές τραύμα (secondary trauma) ή secondary traumatic stress. Περιγράφει την ψυχολογική επιβάρυνση που μπορεί να βιώσουν άνθρωποι οι οποίοι εκτίθενται συστηματικά σε τραυματικές εμπειρίες άλλων ανθρώπων — ακόμη και αν δεν τις ζουν οι ίδιοι άμεσα.
Το φαινόμενο έχει μελετηθεί κυρίως σε επαγγέλματα όπως οι ψυχολόγοι, οι διασώστες ή οι εργαζόμενοι σε ανθρωπιστικές οργανώσεις. Όμως τα τελευταία χρόνια οι ερευνητές έχουν αρχίσει να εξετάζουν και τους δημοσιογράφους, εικονολήπτες, ρεπόρτερς , ιδιαίτερα εκείνους που μεταδίδουν πολέμους, καταστροφές και ανθρώπινο πόνο.
Η συνεχής επαφή με τέτοιες εικόνες μπορεί να οδηγήσει σε αυτό που οι ψυχολόγοι αποκαλούν compassion fatigue – μια μορφή συναισθηματικής εξάντλησης.
Μια παράξενη απόσταση από την κανονικότητα
Μετά από πολλά χρόνια μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο νους αναπτύσσει έναν μηχανισμό άμυνας: αποστασιοποίηση.
Ίσως γι’ αυτό πολλοί άνθρωποι της ενημέρωσης βιώνουν μια περίεργη εμπειρία όταν βγαίνουν από το στούντιο. Μέσα μεταδίδονται πόλεμοι και τραγωδίες· έξω οι άνθρωποι πίνουν καφέ, περπατούν, γελούν, συνεχίζουν τη ζωή τους.
Η αντίθεση αυτή μπορεί να δημιουργήσει κάτι που θα το περιέγραφα — ίσως λίγο ωμά αλλά ειλικρινά — ως μια μορφή συναισθηματικού αυτισμού απέναντι στην κανονική ζωή.
Ο φόβος ως πολιτισμικό περιβάλλον
Η συνεχής ροή καταστροφικών ειδήσεων επηρεάζει σε υπερβολικό βαθμό όλους μας.
Η θεωρία της «καλλιέργειας» (cultivation theory) στην έρευνα των μέσων ενημέρωσης δείχνει ότι η μακροχρόνια έκθεση σε βίαιο ή απειλητικό περιεχόμενο μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι ο κόσμος είναι πολύ πιο επικίνδυνος από ό,τι είναι στατιστικά.
Με άλλα λόγια, η εικόνα της πραγματικότητας που σχηματίζουμε μπορεί να επηρεάζεται βαθιά από το τι βλέπουμε καθημερινά στις οθόνες.
Και στην εποχή της ψηφιακής υπερπληροφόρησης, οι οθόνες είναι παντού.
Η ανάγκη για μια νέα ισορροπία
Η λύση δεν είναι η αποσιώπηση των γεγονότων. Η δημοσιογραφία έχει καθήκον να ενημερώνει, ακόμη και όταν η πραγματικότητα είναι σκληρή.
Αλλά ίσως χρειάζεται να σκεφτούμε πιο σοβαρά την ψυχολογική διάσταση της συνεχούς έκθεσης στην καταστροφή.
Γιατί η ενημέρωση δεν είναι μόνο μετάδοση πληροφοριών. Είναι και διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.
Και σε μια εποχή όπου η τραγωδία μεταδίδεται σε πραγματικό χρόνο, η μεγαλύτερη πρόκληση ίσως είναι να μάθουμε πώς να παραμένουμε ενημερωμένοι χωρίς να γινόμαστε αιχμάλωτοι του φόβου. Εύκολο; Καθόλου. Θυμηθείτε τι συμβαίνει στα σούπερ μάρκετ ή στα πρατήρια βενζίνης όταν μια απειλή γενικευμένης σύρραξης έρχεται στο προσκήνιο. Μ’ έναν covid που έχει προηγηθεί και ενώ η ανθρωπότητα προσπαθεί να συνέλθει από τα μεγάλα ψυχολογικά τραύματα που άφησε πίσω της η πανδημία, ο φόβος μιας μαζικής καταστροφής ανθρώπων εξαιτίας υπερόπλων επικίνδυνων που διαχειρίζονται οι εμπλεκόμενοι στις συρράξεις, μεγαλώνει την αποσταθεροποίηση της λογικής σκέψης.
Ίσως το αντίδοτο στο φόβο να είναι η αποφυγή για όσους μπορούν της έκθεσης σε εικόνες και πληροφορίες καταστροφής. Κάτι ακόμη χρήσιμο επίσης είναι η ιστορία της Μέσης Ανατολής με τις αέναες συγκρούσεις που όταν κάποτε γινόντουσαν ο κόσμος δεν αλάφιαζε γιατί οι εικόνες ήταν εκείνες οι μαυρόασπρες των εφημερίδων και όπως και να το κάνουμε, ποτέ ένα χαρτί δεν μπορεί να συγκριθεί με τον ήχο και την εικόνα των σύγχρονων πολυμέσων. Ίσως και η επιλογή να ψάξει να μάθει κάποιος, σε όποια ηλικία και αν βρίσκεται την ιστορία των λαών εκεί μπορεί ν’ αποδειχθεί πολύ πιο χρήσιμο από ένα ταξίδι στο Ντουμπάι για ψώνια
Βιβλιογραφία
Altheide, D. L. (2002). Creating Fear: News and the Construction of Crisis. Aldine de Gruyter.
Gerbner, G., Gross, L., Morgan, M., & Signorielli, N. (2002). Growing up with television: Cultivation processes. In J. Bryant & D. Zillmann (Eds.), Media Effects: Advances in Theory and Research. Lawrence Erlbaum.
Figley, C. R. (1995). Compassion Fatigue: Coping with Secondary Traumatic Stress Disorder in Those Who Treat the Traumatized. Brunner/Mazel.
Smith, R., Newman, E., & Drevo, S. (2015). Covering trauma: Impact on journalists. Dart Center for Journalism & Trauma.
Garfin, D. R., Silver, R. C., & Holman, E. A. (2020). The novel coronavirus (COVID-19) outbreak: Amplification of public health consequences by media exposure. Health Psychology, 39(5), 355–357.
McNaughton-Cassill, M. (2001). The news media and psychological distress. Anxiety, Stress & Coping, 14(2), 193–211.
