Της Δανάης Πατρικίου
Ζούμε σε μια εποχή όπου σχεδόν κάθε επιθυμία μπορεί να ικανοποιηθεί άμεσα. Μ’ ένα «κλικ» η αγορά γίνεται και την επόμενη μέρα το προϊόν είναι σπίτι μας. Θ’ ανοίξουμε την συσκευασία και για πολύ λίγο μας διακατέχει μια αίσθηση χαράς, μια μικρή ανακούφιση ότι «κάτι άλλαξε». Πολύ γρήγορα όμως, η αίσθηση της χαράς ξεθωριάζει και το συναισθηματικό κενό επιστρέφει
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη δείχνει κάτι που αλλάζει τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε την κατανάλωση:
Η ντοπαμίνη δεν σχετίζεται τόσο με την απόλαυση, όσο με την προσδοκία.
Δεν ενεργοποιείται όταν κατέχουμε ήδη κάτι. Ενεργοποιείται όταν το περιμένουμε.
Αυτό σημαίνει ότι η μεγαλύτερη ένταση δεν βρίσκεται στην αγορά, αλλά λίγο πριν από αυτήν:
- Όταν φανταζόμαστε το αντικείμενο
- Όταν το προσθέτουμε στο καλάθι
- Όταν περιμένουμε να φτάσει
Η επιθυμία είναι δυναμική, η απόκτηση είναι στατική και η ψυχολογία μας έλκεται από το δυναμικό
Η προσωρινή ικανοποίηση
Μετά την αγορά, υπάρχει μια σύντομη περίοδος ικανοποίησης. Αλλά ο ανθρώπινος νους έχει μια ισχυρή ικανότητα: την προσαρμογή.
Αυτό που σήμερα φαίνεται νέο, σύντομα γίνεται συνηθισμένο. Αυτό που σήμερα μας ενθουσιάζει, αύριο ενσωματώνεται στην καθημερινότητα.
Ο Daniel Kahneman έχει δείξει ότι η ευχαρίστηση από εξωτερικά αγαθά είναι βραχύβια.
Ο εγκέφαλος επιστρέφει γρήγορα σε ένα βασικό επίπεδο ευημερίας.
Και τότε εμφανίζεται ξανά η επιθυμία.
Ο φαύλος κύκλος της κατανάλωσης
Έτσι δημιουργείται ένας επαναλαμβανόμενος κύκλος:
Επιθυμία → Απόκτηση → Προσωρινή ικανοποίηση → Προσαρμογή → Νέα επιθυμία
Και μέσα σε αυτόν τον κύκλο, η κατανάλωση δεν λύνει το πρόβλημα.
Το συντηρεί. Ο άνθρωπος δεν κυνηγά το αντικείμενο. Κυνηγά την αίσθηση που υπόσχεται.
Και αυτή η αίσθηση είναι πάντα προσωρινή.
Η καταναλωτική ταυτότητα
Σε αυτό το σημείο, η κατανάλωση παύει να είναι απλώς πράξη.
Γίνεται ταυτότητα. Δεν αγοράζουμε μόνο πράγματα.
Αγοράζουμε αντικείμενα που να ενισχύουν την ταυτότητα που θέλουμε να έχουμε, για την κοινωνική ομάδα στην οποία θέλουμε ν’ ανήκουμε.
Η έρευνα του Tim Kasser δείχνει ότι όσο περισσότερο η αυτοεκτίμηση συνδέεται με υλικά αγαθά, τόσο μειώνεται η συνολική ευημερία, καθώς η ταυτότητα που βασίζεται στην κατανάλωση είναι εύθραυστη. Απαιτεί διαρκή επιβεβαίωση
Η σύγκριση που δεν τελειώνει
Η κατανάλωση συντελείται σε περιβάλλον σύγκρισης, που σημαίνει ότι κάποιος θα έχει πάντα κάτι περισσότερο, ή κάτι πιο σύγχρονο, με αποτέλεσμα στα μάτια μας να φαίνεται πιο «ολοκληρωμένος» από μας. Με αυτό τον τρόπο η ικανοποίηση μετατοπίζεται συνεχώς
Δεν συγκρίνουμε μόνο τι έχουμε. Συγκρίνουμε τι σημαίνει αυτό για την αξία μας, και σε αυτό το σημείο το συναισθηματικό κενό μπορεί να μεγαλώσει
Τι πραγματικά λείπει
Το πρόβλημα δεν είναι η κατανάλωση αυτή καθαυτή.
Το πρόβλημα είναι όταν χρησιμοποιείται για να καλύψει κάτι που δεν μπορεί να καλύψει.
Η κατανάλωση μπορεί να προσφέρει ευχαρίστηση.
Δεν μπορεί όμως να προσφέρει : Νόημα, αίσθηση κατεύθυνσης, βαθιά σύνδεση, εσωτερική συνοχή.
Όταν αυτά απουσιάζουν, το κενό δεν είναι υλικό. Είναι υπαρξιακό και κανένα αντικείμενο δεν μπορεί να το «γεμίσει»
Ίσως η ερώτηση δεν είναι: «Γιατί δεν μου φτάνουν αυτά που έχω;» Αλλά : «Τι προσπαθώ να νιώσω μέσα από αυτά που αποκτώ»
Γιατί πίσω από κάθε επιθυμία, υπάρχει μια ανάγκη.
Και η ανάγκη αυτή συχνά δεν είναι για κάτι εξωτερικό.
Είναι για κάτι εσωτερικό που δεν έχει ακόμη βρει έκφραση.
Η κατανάλωση δεν είναι λάθος, αλλά δεν αποτελεί λύση
Η σύγχρονη ζωή μάς δίνει άμεση πρόσβαση στην επιθυμία, αλλά όχι απαραίτητα στην πληρότητα. Και όσο προσπαθούμε να γεμίσουμε ένα υπαρξιακό κενό με υλικά μέσα,
το μόνο που αλλάζει είναι η μορφή του — όχι η ουσία του.
Ίσως τελικά το ζητούμενο να μην είναι να αποκτήσουμε περισσότερα.
Αλλά να καταλάβουμε τι πραγματικά έχει αξία για εμάς — πέρα από την απόκτηση.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
- Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The Psychology of Optimal Experience. Harper & Row.
- Kasser, T. (2002). The High Price of Materialism. MIT Press.
- Kasser, T., & Ryan, R. (1993). A dark side of the American dream: Correlates of financial success as a central life aspiration. Journal of Personality and Social Psychology.
