Ο Μπάμπης Πλαϊτάκης συνομιλεί με την Νανά Παλαιτσάκη
Πρόλογος
Ο Μπάμπης Πλαϊτάκης ανήκει στους δημιουργούς που αντιμετωπίζουν την τέχνη όχι απλώς ως αφήγηση, αλλά ως αναζήτηση μνήμης, ταυτότητας και ελευθερίας. Στα έργα του συναντιούνται συχνά ο Γκρέκο, ο Αλέξανδρος και οι τραγικοί ποιητές. Στην πραγματικότητα, όμως, ο πρωταγωνιστής είναι πάντα ο ίδιος: ο άνθρωπος απέναντι στον φόβο που προκαλεί η εξουσία.
Συγγραφέας, σκηνοθέτης και βαθύς γνώστης της ιστορίας και του πολιτισμού, έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος του έργου του σε προσωπικότητες και εποχές όπου η δημιουργία συγκρούεται με την εξουσία, τον φανατισμό και τα όρια της ανθρώπινης συνείδησης.
Μέσα από έργα όπως το «Ο Γκρέκο και ο Μέγας Ιεροεξεταστής», ο Πλαϊτάκης δεν ανασυνθέτει απλώς ιστορικά γεγονότα· φωτίζει το διαχρονικό ερώτημα της σχέσης ανάμεσα στην τέχνη, την ελευθερία και το κατεστημένο. Οι ήρωές του είναι ανήσυχες προσωπικότητες, δημιουργοί που παλεύουν να υπερασπιστούν το φως απέναντι στον φόβο και τη σιωπή.
Με κινηματογραφική γραφή, ιστορική ευαισθησία και έντονο φιλοσοφικό υπόβαθρο, το έργο του ανοίγει έναν διάλογο ανάμεσα στο παρελθόν και το σήμερα — έναν διάλογο που παραμένει εξαιρετικά επίκαιρος.
«Η τέχνη δεν γονατίζει μπροστά στον φόβο», μοιάζει να υπερασπίζεται ο Γκρέκο απέναντι στην Ιερά Εξέταση. Απέναντί του, όμως, υψώνεται η φωνή της εξουσίας: «Κάθε φως που δεν ελέγχεται, γίνεται κίνδυνος».
Η πορεία του Μπάμπη Πλαϊτάκη, ενός Έλληνα από την Κρήτη, ο οποίος εγκατέλειψε τις σπουδές της Ιατρικής για να αναζητήσει, μέσα από την αρχαιολογία και την Ιστορία της Τέχνης, τα βαθύτερα αίτια των δεινών της ανθρωπότητας, ανέδειξε έναν δημιουργό με διεθνή πλέον αποδοχή — τόσο ως σκηνοθέτη όσο και ως συγγραφέα
Το θεατρικό έργο του «Δείπνο με τον Μέγα Αλέξανδρο», που παρουσιάστηκε πρόσφατα στο Théâtre Nesle στο Παρίσι, απέσπασε ιδιαίτερα θετικές κριτικές από τον γαλλικό Τύπο. Ο Γάλλος κριτικός Julien Vachon χαρακτήρισε το έργο ως μια βαθιά ανθρώπινη και σύγχρονη τραγωδία, όπου ο Μέγας Αλέξανδρος απογυμνώνεται από τον μύθο της παντοδυναμίας και έρχεται αντιμέτωπος με την ενοχή, τη μοναξιά και την εσωτερική του κατάρρευση.
Η κριτική ανέδειξε ότι ο Πλαϊτάκης, μέσα από μια γραφή επηρεασμένη από την αρχαία τραγωδία και τον Σαίξπηρ, φωτίζει διαχρονικά ανθρώπινα πάθη: την αλαζονεία, τη βία, τη συνείδηση και την αυτοκαταστροφή. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε επίσης στη λιτή αλλά έντονα δραματική σκηνοθεσία του ίδιου του συγγραφέα, καθώς και στη σύγχρονη διάσταση του έργου, που συνδέει την αρχαία τραγωδία με τα σημερινά υπαρξιακά αδιέξοδα.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, θα επιχειρήσω, χωρίς την βεβαιότητα ότι θα τα καταφέρω να προσεγγίσω όχι μόνο τον συγγραφέα και σκηνοθέτη, αλλά και τον άνθρωπο έτσι όπως αποκαλύπτεται μέσα από τα έργα του.
Οι σύγχρονοι «Ιεροεξεταστές»
Ερώτηση: Στο έργο σας ο “Μέγας Ιεροεξεταστής” μοιάζει διαχρονικός. Πιστεύετε ότι σήμερα υπάρχουν νέες μορφές Ιεράς Εξέτασης;
Ζούμε σε μια χαοτική και μεταβατική εποχή που δίνει τη δυνατότητα σε κάποιους ανθρώπους και σε κάποια πολιτικά συστήματα να επιβάλλουν καταστάσεις που υποτάσσουν το άτομο και μέσα από τον αυστηρό έλεγχο που εξασκούν δημιουργούν φόβο.
Χαρακτήρες όπως ο Νέρων και ο Καλιγούλας, που νομίζαμε ότι ανήκουν για πάντα στο παρελθόν, τώρα τους βλέπουμε, μετά από αιώνες, να ξεπετάγονται στην εποχή μας και να καθορίζουν τις τύχες της ανθρωπότητας. Αυτό είναι πολύ ανησυχητικό.
Ερώτηση: Στη σύγχρονη εποχή, ποιοι είναι οι πραγματικοί μηχανισμοί φόβου που περιορίζουν την ελευθερία της σκέψης και της τέχνης;
Τα νέα μέσα που χρησιμοποιούμε – το Διαδίκτυο και τα κινητά – επιτρέπουν μια άμεση επικοινωνία και συγχρόνως μεγαλώνουν τον έλεγχο από αυτούς που έχουν τη δυνατότητα να τα διαχειρίζονται. Η εξάρτησή μας από αυτά έχει γίνει μια δεύτερη έξη, μια δεύτερη φύση, όπως θα έλεγε και ο Αριστοτέλης, και περιορίζουν την ελευθερία της σκέψης.
Όσο για την Τέχνη, πιστεύω ότι παρόλο που βρίσκεται φαινομενικά σε αδιέξοδο, πάντα θα υπάρχουν φωτεινά μυαλά που θα την επαναπροσδιορίσουν μέσα από τη μνήμη και το έργο τους.
Ερώτηση: Ο Θεοτοκόπουλος είχε το χάρισμα και τη δύναμη να αντισταθεί. Τι πιθανότητες αντίστασης έχει όμως ο απλός άνθρωπος όταν δεν διαθέτει το ταλέντο, τη φήμη ή τη δύναμη ενός μεγάλου δημιουργού;
Ο Θεοτοκόπουλος είχε το χάρισμα να απορροφά διάφορες καταστάσεις και καλλιτεχνικά ρεύματα, αλλά χάρη στο ταλέντο του, τη γνώση, τα ταξίδια, την παρατήρηση, τις εμπειρίες και τη βαθιά κλασική παιδεία που είχε – διάβαζε τα αρχαία κείμενα στο πρωτότυπο – κατάφερε να τα αφομοιώσει και να προχωρήσει την Τέχνη.
Ο Γκρέκο έλεγε ότι είναι ευθύνη του καλλιτέχνη να διαμορφώνει το γούστο του κοινού. Άρα ο απλός άνθρωπος έχει ανάγκη από τη γνώση και το ταλέντο φωτισμένων μυαλών.
Ερώτηση: Πιστεύετε ότι σήμερα οι άνθρωποι αυτολογοκρίνονται περισσότερο απ’ όσο λογοκρίνονται;
Αυτό είναι ένα εύλογο ερώτημα. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλή· εξαρτάται από τη χώρα στην οποία βρίσκεται κανείς και από το πολιτικό καθεστώς που επικρατεί. Πιστεύω πάντως ότι ο Έλληνας πάντα θα βρίσκει τρόπους να το ξεπερνά.
Η τέχνη μπορεί ακόμη να λειτουργήσει ως πράξη αντίστασης ή έχει απορροφηθεί από το ίδιο το σύστημα που υποτίθεται ότι αμφισβητεί;
Στο παρελθόν υπήρξαν εποχές όπου η Τέχνη λειτούργησε ως πράξη αντίστασης αλλά και ως προπαγανδιστικός μηχανισμός. Βασικά όμως η γνήσια Τέχνη δεν δίνει μαθήματα. Θέτει ερωτήματα και ο νοών νοείτω.
Ο Μέγας Αλέξανδρος και η φονική λαμπρότητα της εξουσίας
Ερώτηση: Πίσω από τη μορφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου τι σας συγκίνησε περισσότερο: ο θρίαμβος ή η μοναξιά;
Και τα δύο. Ο Μέγας Αλέξανδρος ήταν μια ασύλληπτη προσωπικότητα. Όμως ένας άνθρωπος μπορεί εύκολα να μετακυλήσει από τη λαμπρότητα της εξουσίας στη μοναξιά, μέσα από τις ίδιες του τις πράξεις. Κι εδώ έρχεται η δύναμη της αριστοτέλειας λογικής.
Ερώτηση: Στο «Δείπνο με τον Μέγα Αλέξανδρο» φαίνεται να υπάρχει ένας άνθρωπος που κατακτά τον κόσμο αλλά αδυνατεί να νικήσει τη θνητότητά του. Είναι τελικά αυτή η μεγαλύτερη τραγωδία κάθε ανθρώπου;
Ο Αλέξανδρος είχε θεοποιηθεί όσο ήταν ακόμη εν ζωή και μάλιστα πολύ νέος από την ίδια τη μητέρα του, την Ολυμπιάδα. Στη συνέχεια τού το επιβεβαίωσε στην Αίγυπτο ο ιερέας του Άμμωνα.
Κατά τη διάρκεια της έρευνάς μου ανακάλυψα σε ένα βυζαντινό βιβλίο του 5ου αιώνα έναν χρησμό από τους Δελφούς που επιβεβαίωνε αυτό το γεγονός. Ο χρησμός αυτός είχε ξεχαστεί και τον επανέφερα στην επικαιρότητα μέσα από το έργο μου.
Η θεοποίησή του εξυπηρετούσε και τους πολιτικούς σκοπούς του προκειμένου να διοικήσει την τεράστια αυτοκρατορία του. Όμως ένα ανθρώπινο λάθος, η εκτέλεση πάνω στο μεθύσι του ανθρώπου που του είχε σώσει κάποτε τη ζωή, τον επανέφερε στη γήινη υπόστασή του.
Ο Αλέξανδρος είχε τη μεγαλοσύνη να αναγνωρίσει το λάθος του, σε αντίθεση με ορισμένες ισχυρές προσωπικότητες της εποχής μας που επιτρέπουν στον εαυτό τους κάθε είδους ακρότητες, αγνοώντας ποιο θα είναι το τέλος τους.
Κι εδώ έρχεται η αρχαία ελληνική σοφία μέσα από τα λόγια του Σόλωνα προς τον Κροίσο: «Μηδένα προ του τέλους μακάριζε».
Ερώτηση: Γιατί οι αρχαίες τραγωδίες εξακολουθούν να μας συγκλονίζουν; Τι είναι αυτό που παραμένει τόσο σύγχρονο στους συμβολισμούς τους; Πιστεύετε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος ζει ακόμη μέσα στα ίδια πάθη που περιέγραψαν οι τραγικοί ποιητές; Η ύβρις, η εξουσία, η μοναξιά, η μοίρα — είναι τελικά διαχρονικά ανθρώπινα αδιέξοδα;
Οι αρχαίες τραγωδίες είναι πάντα επίκαιρες διότι ασχολούνται με τον άνθρωπο και τα πάθη του. Ο άνθρωπος δεν έχει αλλάξει από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.
Η ύβρις, η εξουσία, η μοναξιά και το πεπρωμένο παραμένουν διαχρονικά στοιχεία της ανθρώπινης φύσης.
Ερώτηση: Αν είχε τη δυνατότητα ένας άνθρωπος να διαβάσει μόνο μία αρχαία τραγωδία, ποια θα προτείνατε και γιατί;
Όλες οι αρχαίες τραγωδίες έχουν ενδιαφέρον. Εκείνη όμως που θεωρείται από τις κορυφαίες και σχετίζεται με όλα τα ερωτήματα που θέσατε είναι ο «Οιδίπους Τύραννος» του Σοφοκλή.
Η προσωπική διαδρομή και οι θυσίες
Ερώτηση: Εγκαταλείψατε έναν ασφαλή δρόμο για να υπηρετήσετε την τέχνη. Ποιο ήταν το κόστος αυτής της επιλογής;
Πιστεύω ότι οποιαδήποτε επιλογή κάνουμε στη ζωή μας έχει κάποιο κόστος.
Ερώτηση: Ήρθε η στιγμή που αναρωτηθήκατε αν άξιζε το τίμημα της αφοσίωσης στην τέχνη;
Όσο είμαι ακόμη μάχιμος δεν θέτω τέτοια ερωτήματα στον εαυτό μου.
Ερώτηση: Τι ρόλο έπαιξε ο έρωτας στη ζωή σας;
Ο έρωτας υπήρξε η κινητήριος δύναμη και πηγή έμπνευσης στη ζωή μου.
Ερωτεύτηκα για πρώτη φορά στην Κρήτη, στα εννιά μου χρόνια, μια μαθήτρια στο σχολείο που ήταν λίγο μικρότερη από μένα. Από εκείνη δέχτηκα και την πρώτη ερωτική επιστολή, όπου μου έγραφε ότι στο ραντεβού μας θα μου έδινε «το κλειδί του Παραδείσου».
Η ερωτική μου ζωή ξεκίνησε λοιπόν με τους καλύτερους οιωνούς. Στη μετέπειτα ζωή μου έζησα μεγάλους έρωτες αλλά και μεγάλες απογοητεύσεις.
Ερώτηση: Πώς αντιμετωπίσατε την αμφισβήτηση;
Η αμφισβήτηση, όταν είναι καλοπροαίρετη, μπορεί να κάνει καλό στον καλλιτέχνη. Του επιτρέπει να εξελίξει την τέχνη του.
Όταν όμως είναι κακοπροαίρετη, ο ίδιος ο καλλιτέχνης πρέπει να έχει την ικανότητα να το αντιληφθεί.
Η Ελλάδα, η τέχνη και το κοινό
Ερώτηση: Σας στεναχωρεί το γεγονός ότι στην Ελλάδα διαβάζουμε ολοένα και λιγότερο;
Νομίζω ότι είναι ένα προσωρινό φαινόμενο. Κάποια στιγμή, όταν καταλαγιάσει αυτή η παράνοια με το Διαδίκτυο και τα κινητά, το βιβλίο θα επανέλθει.
Ερώτηση: Πιστεύετε ότι οι διεθνείς Έλληνες καλλιτέχνες μπορούν να επικοινωνήσουν με το ευρύ κοινό ή παραμένουν περιορισμένοι σ’ έναν κόσμο «εκλεκτών»;
Ένας συγγραφέας δεν απευθύνεται μόνο σε εκλεκτούς αλλά στο ευρύ κοινό. Τότε το έργο του αποκτά ουσιαστική αξία.
Ερώτηση: Η τέχνη σήμερα μπορεί να ενώσει τους ανθρώπους; Τι είναι αλήθεια τέχνη για σας;
Η Τέχνη είναι βασικά επικοινωνία και ανοίγει δρόμους στη σκέψη.
Ο Γκρέκο έδινε τον εξής ορισμό για τη ζωγραφική:
«Ζωγραφική είναι η μίμηση της Φύσης μέσω των χρωμάτων κατά τέτοιο τρόπο ώστε έξυπνοι άνθρωποι να πλανώνται από προφανή πράγματα».
Κάτι ανάλογο ισχύει και για τη λογοτεχνία. Εδώ μιλάμε για τη φύση του ανθρώπου και τα χρώματα έχουν αντικατασταθεί από τις λέξεις.
Ερώτηση: Αν ο Γκρέκο, ο Μέγας Αλέξανδρος και ο Σοφοκλής κάθονταν στο ίδιο τραπέζι, τι θα πρότεινε ο καθένας στον σημερινό Έλληνα που αγωνίζεται να επιβιώσει;
Να πιστεύει στον εαυτό του και στις ικανότητες που διαθέτει ως ανθρώπινο ον.
Και όπως έλεγε η μητέρα μου: «Ο άνθρωπος όλα μπορεί να τα καταφέρει».
Ερώτηση: Τι θα απαντούσατε σε κάποιον που υποστηρίζει ότι, όταν ο καφές κοστίζει δέκα ευρώ και το ενοίκιο εξακόσια, η συζήτηση για την τέχνη μοιάζει πολυτέλεια;
Δεν πρέπει να υποτιμούμε τη θεραπευτική ικανότητα της Τέχνης.
Στην αρχαία Αθήνα οι άποροι πολίτες πήγαιναν δωρεάν στο θέατρο, γιατί η πολιτεία κάλυπτε το κόστος του εισιτηρίου ώστε να μπορούν να συμμετέχουν στη θεατρική ζωή της πόλης.
Σήμερα, μέσα στην οικονομική κρίση που διανύουμε, πιστεύω ότι έχουμε ανάγκη την Τέχνη περισσότερο από ποτέ.
Επίλογος
Κλείνοντας θέλω να τον ευχαριστήσω από καρδιάς γιατί εκτός από διεθνής καλλιτέχνης, παραμένει ευγενής και σεμνός άνθρωπος, χαρακτηριστικά για μένα που διαθέτουν οι σπουδαίοι δημιουργοί.
Στα έργα του Μπάμπη Πλαϊτάκη όπως διαπιστώνετε συναντιούνται ο Γκρέκο, ο Αλέξανδρος και οι τραγικοί ποιητές. Στην πραγματικότητα, όμως, ο πρωταγωνιστής είναι πάντα ο ίδιος: ο άνθρωπος απέναντι στο φως και τις σκιές της εποχής του.
Βιογραφικό
Ο Μπάμπης Πλαϊτάκης γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης. Μεγάλωσε ανάμεσα στην Κρήτη, την Αθήνα και τη Γαλλία, όπου εγκατέλειψε τις σπουδές της Ιατρικής για να ακολουθήσει τον δρόμο της τέχνης, της Αρχαιολογίας και του κινηματογράφου.
Σκηνοθέτης, συγγραφέας και ερευνητής της Ιστορίας και του Πολιτισμού, έχει αφήσει το αποτύπωμά του στον κινηματογράφο, την τηλεόραση, το θέατρο και τη λογοτεχνία. Στη φιλμογραφία του ξεχωρίζουν οι ταινίες μυθοπλασίας Σάντα Ιρένε και Το Καλοκαίρι της Μήδειας, καθώς και μια σειρά σημαντικών ντοκιμαντέρ για κορυφαίες προσωπικότητες της ελληνικής τέχνης και των γραμμάτων.
Το συγγραφικό του έργο περιλαμβάνει βιβλία που ταξίδεψαν πέρα από τα ελληνικά σύνορα και μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες, με κορυφαίο το Ο Γκρέκο και ο Μέγας Ιεροεξεταστής, το οποίο γνώρισε διεθνή αναγνώριση. Παράλληλα, το θεατρικό του έργο Δείπνο με τον Μεγαλέξανδρο παρουσιάστηκε στη Γαλλία και απέσπασε εξαιρετικές κριτικές, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική απήχηση της γραφής του.
Με διαλέξεις στη Σορβόννη, στο Πανεπιστήμιο του Πεκίνου και στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Κίνας, αλλά και με μια διαρκή παρουσία στον χώρο του πολιτισμού, ο Μπάμπης Πλαϊτάκης συνεχίζει να αναζητά, μέσα από την τέχνη, εκείνα τα διαχρονικά ερωτήματα που αφορούν τον άνθρωπο, την εξουσία, τη μνήμη και την ελευθερία.
