Συνέντευξη: Νανά Παλαιτσάκη
Υπάρχουν βιβλία που αφηγούνται μια ιστορία και υπάρχουν βιβλία που ανοίγουν έναν διάλογο με τον αναγνώστη για τα πιο βαθιά και συχνά ανεξερεύνητα κομμάτια της ανθρώπινης ψυχής. Οι «Ερινύες του Χθες» της Λένας Κουτσούδη-Ιόλα ανήκουν αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Η συγγραφέας, ψυχοθεραπεύτρια με πολυετή εμπειρία στην κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και των διαπροσωπικών σχέσεων, καταθέτει ένα έργο που κινείται ανάμεσα στη λογοτεχνία και την ψυχολογική διερεύνηση. Μέσα από την ιστορία της ηρωίδας της, εξερευνά το παιδικό τραύμα, τις σιωπές που διαπερνούν τις οικογένειες, τις αόρατες κληρονομιές που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά και τη δύσκολη αλλά λυτρωτική πορεία προς την αλήθεια.
Δεν σας κρύβω ότι το θέμα αυτό με αγγίζει ιδιαίτερα. Ένα μεγάλο μέρος της προσωπικής μου διαδρομής υπήρξε συνδεδεμένο με την προσπάθεια κατανόησης και διαχείρισης των τραυμάτων της παιδικής ηλικίας. Μέσα από αυτή την πορεία συνάντησα ανθρώπους που με βοήθησαν να καταλάβω πως το τραύμα, όταν παραμένει αθέατο και ανεπεξέργαστο, μπορεί να μετατραπεί σε έναν αδιάκοπο εσωτερικό αγώνα. Γι’ αυτό και θεωρώ ότι οι «Ερινύες του Χθες» δεν είναι απλώς ένα μυθιστόρημα. Είναι μια πρόσκληση αυτογνωσίας. Ένα βιβλίο που μας υπενθυμίζει ότι η κατανόηση του παρελθόντος δεν είναι μια πράξη επιστροφής στον πόνο, αλλά μια πράξη ελευθερίας. Με ιδιαίτερη χαρά φιλοξενούμε σήμερα στο Nanascent.gr τη συγγραφέα Λένα Κουτσούδη-Ιόλα.
Κυρία Κουτσούδη-Ιόλα, ποια ήταν η βασική έμπνευση πίσω από τη συγγραφή των «Ερινυών του Χθες»;
Η επιθυμία να ασχοληθώ με το τραύμα υπήρχε μέσα μου εδώ και πολλά χρόνια, ήδη από την περίοδο που εργαζόμουν ως ψυχοθεραπεύτρια. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, ενώ ολοκλήρωνα το προηγούμενο βιβλίο μου, άκουγα συχνά podcast με ψυχολογικό περιεχόμενο. Σε μία από αυτές τις εκπομπές, μια συνάδελφος μίλησε για το παιδικό τραύμα και τόνισε ότι ακόμη και εμείς οι ψυχολόγοι θα ήταν βοηθητικό να μοιραζόμαστε τις προσωπικές μας εμπειρίες. Εκείνη η φράση λειτούργησε σαν σπίθα. Μόλις ολοκλήρωσα τη βιογραφία του Αλέξανδρου Ιόλα, ξεκίνησα αμέσως να γράφω τις «Ερινύες του Χθες».
Ο τίτλος του βιβλίου παραπέμπει στις Ερινύες της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Οι δικές σας «Ερινύες» συμβολίζουν τις τύψεις, τις ενοχές και τα ψυχικά βάρη που συνοδεύουν τον άνθρωπο στη ζωή του;
Αναμφίβολα. Οι Ερινύες του βιβλίου συμβολίζουν όλα εκείνα τα ψυχικά βάρη που κουβαλά ο άνθρωπος μέσα του και τα οποία πολλές φορές τον συνοδεύουν μέχρι το τέλος της ζωής του. Είναι οι ενοχές, οι φόβοι και οι σκιές του παρελθόντος που επιμένουν να ζητούν δικαίωση και αναγνώριση.
Σε ποιο βαθμό η πολυετής εμπειρία σας ως ψυχοθεραπεύτρια επηρέασε τη διαμόρφωση των χαρακτήρων και την εξέλιξη της ιστορίας;
Η επαγγελματική μου εμπειρία υπήρξε καθοριστική. Τα βιώματα και τα τραύματα επηρεάζουν βαθιά τον χαρακτήρα μας και κατ’ επέκταση τη συμπεριφορά μας. Για να απαλλαγούμε από δυσλειτουργικούς τρόπους σκέψης και δράσης απαιτείται επίμονη εσωτερική εργασία. Άλλωστε, είναι πολύ πιο εύκολο να μάθουμε κάτι παρά να ξεμάθουμε ό,τι έχουμε μάθει από μικροί.
Πόσο καθοριστικά πιστεύετε ότι επηρεάζουν τα τραύματα της παιδικής ηλικίας την ενήλικη ζωή μας, τις σχέσεις μας και τις επιλογές που κάνουμε;
Πολύ περισσότερο απ’ όσο συνήθως αντιλαμβανόμαστε. Τίποτα δεν χάνεται πραγματικά. Όλες οι εμπειρίες καταγράφονται στον εγκέφαλο και συνεχίζουν να επηρεάζουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε και σχετιζόμαστε. Συχνά επιλέγουμε ασυνείδητα ανθρώπους και καταστάσεις που μας ωθούν να επαναλάβουμε την προσωπική μας ιστορία, ακόμη κι όταν αυτή υπήρξε επώδυνη. Μπορεί να μιλάμε για αλλαγή, όμως όταν έρχεται η στιγμή να κάνουμε το βήμα, ο φόβος μάς ακινητοποιεί. Και ο φόβος είναι ίσως ο μεγαλύτερος εχθρός της εξέλιξής μας.
Μπορεί το τραύμα να μεταφερθεί από γενιά σε γενιά;
Ναι, το τραύμα μπορεί να γίνει διαγενεακό. Μεταδίδεται όχι μόνο μέσα από γεγονότα και αφηγήσεις, αλλά και μέσα από σιωπές, φόβους και τρόπους ύπαρξης. Συχνά κληρονομούμε όχι μόνο όσα ειπώθηκαν, αλλά και όσα έμειναν ανείπωτα. Στο βιβλίο, ο μικρός γιος της Ελπίδας εκδηλώνει έντονο φόβο εγκατάλειψης μόλις ξεκινά την πρώτη Δημοτικού. Ουσιαστικά κληρονομεί το παιδικό άγχος της μητέρας του και το εκφράζει στην ίδια ακριβώς ηλικία. Μέχρι τότε η Ελπίδα δεν του είχε μιλήσει ποτέ για τις δικές της εμπειρίες. Όμως όταν έγινε μητέρα, αναβίωσε μέσα της ο φόβος μιας παλιάς οικογενειακής τραγωδίας και, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, τον μετέδωσε στο παιδί της.
Η ηρωίδα του βιβλίου αναζητά την αλήθεια για το παρελθόν της. Στην πραγματική ζωή πόσο δύσκολη είναι αυτή η αναζήτηση;
Η δυσκολία διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Για κάποιους η διαδρομή είναι πιο βατή, ενώ για άλλους ιδιαίτερα επίπονη. Σε κάθε περίπτωση, η σωστή υποστήριξη και η κατάλληλη καθοδήγηση μπορούν να κάνουν αυτή την πορεία πιο ασφαλή και ουσιαστική, αρκεί ο συνοδοιπόρος να διαθέτει γνώση και εμπειρία.
Πιστεύετε ότι η κατανόηση των τραυμάτων των γονιών μας μπορεί να αποτελέσει το πρώτο βήμα προς τη συμφιλίωση;
Θα σας απαντήσω με ένα προσωπικό περιστατικό. Μια φιλική σχέση είχε διακοπεί για αρκετά χρόνια. Πρόσφατα χτύπησε το τηλέφωνο. Αναγνώρισα αμέσως τη φωνή της. Πριν προλάβω να τη χαιρετήσω, μου είπε: «Χθες τελείωσα το βιβλίο σου και θέλω να σου ζητήσω συγγνώμη για τον τρόπο που σου φέρθηκα τα προηγούμενα χρόνια. Δεν ήξερα τι είχες περάσει». Μια συγγνώμη που βγαίνει από την καρδιά μπορεί να ανοίξει τον δρόμο της συμφιλίωσης. Παράλληλα, μετά τις παρουσιάσεις του βιβλίου, αρκετοί άνθρωποι μού ζήτησαν να συναντηθούμε για να μοιραστούν δικές τους οικογενειακές ιστορίες και τα τραύματα που τους συνόδευσαν στην ενήλικη ζωή τους. Αυτό από μόνο του δείχνει πόσο λυτρωτική μπορεί να είναι η κατανόηση.
Είναι απαραίτητη η συγχώρεση για να μπορέσει κάποιος να προχωρήσει στη ζωή του;
Η συγχώρεση δεν είναι αποκλειστικά χριστιανική έννοια· συναντάται ήδη στην αρχαία ελληνική σκέψη. Από την προσωπική και επαγγελματική μου εμπειρία θα έλεγα ότι, όταν μιλάμε για βαθιά τραύματα και όχι για επιφανειακές πληγές, η κατανόηση από μόνη της συχνά δεν αρκεί. Χρειάζεται και η συγχώρεση. Όχι απαραίτητα για να δικαιώσουμε τον άλλον, αλλά για να απελευθερώσουμε τον εαυτό μας.
Μπορεί ένας άνθρωπος να θεραπευτεί πραγματικά χωρίς να γνωρίσει την αλήθεια για το παρελθόν του;
Πιστεύω πως η αλήθεια αποτελεί το κλειδί της λύτρωσης. Όσο δύσκολη κι αν είναι, μόνο μέσα από την αναγνώρισή της μπορούμε να απελευθερωθούμε πραγματικά.
Υπάρχει κάποια φράση που συμπυκνώνει το βαθύτερο μήνυμα του βιβλίου;
«Μην διστάζετε να ανοίξετε την καρδιά σας. Αφήστε τη δύναμη να κυριαρχήσει πάνω στον φόβο και στη ντροπή. Μόνο έτσι θα μπορέσουμε να βαδίσουμε προς το μέλλον.»
Η πρωταγωνίστρια του βιβλίου είναι αποκλειστικά προϊόν μυθοπλασίας ή περιλαμβάνει στοιχεία από πραγματικές εμπειρίες;
Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να μοιραστώ κάτι που αποκάλυψα και στο τέλος της παρουσίασης του βιβλίου.
Η ιστορία της μικρής Ελπίδας είναι η δική μου ιστορία.
Μετά από πολλές δοκιμασίες κατάλαβα ότι η ζωή είναι σύντομη και ότι έχουμε χρέος απέναντι στον εαυτό μας να τη ζήσουμε δημιουργικά και με νόημα, ακόμη και όταν περνάμε δύσκολες περιόδους. Θυμάμαι να πηγαίνω για βιοψία εξαιτίας ενός δεύτερου καρκίνου που εμφανίστηκε τρία χρόνια μετά τον πρώτο. Κι όμως, κάθε πρωί ξυπνούσα, έπαιρνα το τετράδιό μου και συνέχιζα να γράφω μέχρι να έρθει η ώρα της εξέτασης. Έγραψα αυτό το βιβλίο με την ελπίδα ότι θα βοηθήσει έστω και έναν άνθρωπο που βιώνει παρόμοια τραύματα να μετασχηματίσει τον πόνο σε αισιοδοξία, δύναμη ή προσφορά. Προσωπικά, η συγγραφή με βοήθησε να μετατρέπω τους φόβους μου σε μαθήματα ζωής.
Ως ανιψιά του Αλέξανδρου Ιόλα και συγγραφέας της βιογραφίας του, αν έπρεπε να τον συστήσετε στις νεότερες γενιές με μία μόνο φράση, ποια θα ήταν;
Θα χρησιμοποιούσα τα δικά του λόγια, γιατί αποτυπώνουν απόλυτα τη φιλοσοφία και την προσωπικότητά του: «I don’t sell art. I make people fall in love with artworks I adore.» Νομίζω ότι μέσα σε αυτή τη φράση συμπυκνώνεται ολόκληρη η σχέση του με την τέχνη και τους ανθρώπους.
Η συζήτησή μας με τη Λένα Κουτσούδη-Ιόλα ανέδειξε μια αλήθεια που συχνά αποφεύγουμε να αντικρίσουμε: το παρελθόν δεν παύει να υπάρχει επειδή επιλέγουμε να το σιωπήσουμε. Οι εμπειρίες, οι απώλειες, οι φόβοι και οι πληγές συνεχίζουν να επηρεάζουν τη ζωή μας μέχρι τη στιγμή που θα βρούμε το θάρρος να τις κοιτάξουμε κατάματα. Οι «Ερινύες του Χθες» δεν είναι μόνο ένα λογοτεχνικό έργο. Είναι μια κατάθεση ψυχής, μια υπενθύμιση ότι η αλήθεια, όσο επώδυνη κι αν είναι, μπορεί να αποτελέσει την αρχή της ελευθερίας. Και ίσως το σημαντικότερο μήνυμα του βιβλίου να βρίσκεται ακριβώς εκεί: στη δυνατότητα του ανθρώπου να μετασχηματίζει τον πόνο σε γνώση, τον φόβο σε δύναμη και το τραύμα σε δημιουργία. Κυρία Κουτσούδη-Ιόλα, σας ευχαριστώ θερμά για την ουσιαστική αυτή συζήτηση και σας ευχόμαστε το νέο σας βιβλίο να αγγίξει τις καρδιές πολλών αναγνωστών, προσφέροντας ελπίδα, κατανόηση και έμπνευση σε όσους αναζητούν το δικό τους μονοπάτι συμφιλίωσης.
