Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επικαιροποιεί, για πρώτη φορά από το 2019, τις οδηγίες για τη μείωση του κινδύνου γνωστικής έκπτωσης και άνοιας. Το μήνυμα είναι σημαντικό: δεν μπορούμε να εξαλείψουμε τον κίνδυνο, μπορούμε όμως να παρέμβουμε σε πολλούς από τους παράγοντες που τον επηρεάζουν — και μάλιστα πολύ πριν εμφανιστούν τα πρώτα συμπτώματα.
Η άνοια είναι ίσως μία από τις ασθένειες που φοβίζουν περισσότερο όσο μεγαλώνουμε. Όχι μόνο επειδή επηρεάζει τη μνήμη, αλλά επειδή μπορεί σταδιακά να μεταβάλει την αυτονομία, την επικοινωνία και την ίδια την καθημερινότητα ενός ανθρώπου. Για δεκαετίες, το κυρίαρχο ερώτημα ήταν: «Πότε θα βρούμε τη θεραπεία;» Σήμερα, χωρίς να εγκαταλείπεται η αναζήτηση αποτελεσματικότερων θεραπειών, ένα δεύτερο ερώτημα αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία:
Μπορούμε να μειώσουμε την πιθανότητα να εμφανίσουμε άνοια;
Οι νέες κατευθυντήριες οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για τη μείωση του κινδύνου γνωστικής έκπτωσης και άνοιας επιχειρούν να δώσουν την πιο σύγχρονη απάντηση. Η δεύτερη έκδοση των οδηγιών δημοσιεύθηκε τον Ιούλιο του 2026, αντικαθιστώντας εκείνη του 2019, ενώ στις 2 Σεπτεμβρίου ο ΠΟΥ έδωσε στη δημοσιότητα το νέο συνοπτικό κείμενο των βασικών συστάσεων. Και η βασική αλλαγή βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε πλέον τον κίνδυνο.
Η πρόληψη της άνοιας δεν αρχίζει στα 70
Ο ΠΟΥ υιοθετεί αυτό που ονομάζει «life-course perspective»: μια προσέγγιση που εξετάζει ολόκληρη τη διάρκεια της ζωής. Ο εγκέφαλος που θα έχουμε στα 70 ή στα 80 μας δεν εξαρτάται μόνο από όσα συμβαίνουν τότε. Η υγεία του επηρεάζεται από παράγοντες και εκθέσεις που συσσωρεύονται επί χρόνια. Γι’ αυτό και οι οδηγίες δεν απευθύνονται μόνο σε ηλικιωμένους ή σε ανθρώπους που έχουν ήδη προβλήματα μνήμης. Αφορούν ενήλικες χωρίς άνοια, ακόμη και ανθρώπους με φυσιολογική γνωστική λειτουργία, καθώς και όσους παρουσιάζουν ήπια γνωστική διαταραχή. Με απλά λόγια, η προστασία του εγκεφάλου είναι υπόθεση που αρχίζει πολύ νωρίτερα από την τρίτη ηλικία.
Πόσο μεγάλο μέρος του κινδύνου μπορούμε να επηρεάσουμε;
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο εντυπωσιακό στοιχείο. Ο ΠΟΥ, παρουσιάζοντας τις νέες οδηγίες τον Ιούλιο, ανέφερε ότι έως και το 45% του κινδύνου εμφάνισης άνοιας θα μπορούσε να προληφθεί ή να καθυστερήσει μέσω της αντιμετώπισης τροποποιήσιμων παραγόντων κινδύνου. Αυτό όμως χρειάζεται σωστή ανάγνωση. Δεν σημαίνει ότι το 45% των ανθρώπων που πρόκειται να εμφανίσουν άνοια μπορούν με βεβαιότητα να την αποφύγουν. Ούτε ότι κάποιος που ακολουθεί έναν «υγιεινό» τρόπο ζωής προστατεύεται πλήρως. Η ηλικία, η γενετική προδιάθεση και άλλοι παράγοντες που δεν μπορούμε να αλλάξουμε εξακολουθούν να έχουν σημαντικό ρόλο. Το νέο μήνυμα είναι διαφορετικό: η άνοια δεν πρέπει πλέον να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ένα αναπόφευκτο ενδεχόμενο της γήρανσης απέναντι στο οποίο δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτε.
Οι 19 παράγοντες στους οποίους στρέφεται ο ΠΟΥ
Οι νέες οδηγίες εξετάζουν 19 δυνητικά τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου και παρεμβάσεις πολλαπλών παραγόντων.
Ανάμεσά τους βρίσκονται:
- η σωματική δραστηριότητα,
- το κάπνισμα,
- η επιβλαβής κατανάλωση αλκοόλ,
- η διατροφή,
- η παχυσαρκία,
- η υπέρταση,
- ο διαβήτης,
- η δυσλιπιδαιμία,
- η απώλεια ακοής,
- η κατάθλιψη,
- το εγκεφαλικό επεισόδιο,
- οι τραυματικές κακώσεις του εγκεφάλου,
- τα προβλήματα όρασης,
- ο ύπνος,
- η γνωστική και κοινωνική δραστηριότητα,
- αλλά και η έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση.
Η συμπερίληψη της ατμοσφαιρικής ρύπανσης έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς δείχνει πόσο έχει διευρυνθεί η αντίληψη της επιστήμης για την υγεία του εγκεφάλου: η πρόληψη δεν είναι αποκλειστικά θέμα ατομικών επιλογών, αλλά και του περιβάλλοντος στο οποίο ζούμε.
Καρδιά και εγκέφαλος είναι πολύ πιο κοντά απ’ όσο νομίζουμε
Ένα από τα σημαντικότερα πρακτικά μηνύματα των οδηγιών είναι ότι αρκετά από όσα κάνουμε για να προστατεύσουμε την καρδιά μας φαίνεται να έχουν σημασία και για τον εγκέφαλο. Η αντιμετώπιση της υπέρτασης, του διαβήτη, της παχυσαρκίας και της υψηλής χοληστερόλης δεν αφορά επομένως μόνο την πρόληψη εμφράγματος ή εγκεφαλικού επεισοδίου. Αποτελεί μέρος μιας πολύ ευρύτερης στρατηγικής υγιούς γήρανσης. Το ίδιο ισχύει για τη σωματική δραστηριότητα, την αποφυγή του καπνίσματος και την υγιεινή διατροφή. Δεν υπάρχει, με άλλα λόγια, κάποιο «μαγικό» τρόφιμο ή μία άσκηση που προστατεύει από την άνοια. Υπάρχει ένα σύνολο παραγόντων που λειτουργούν αθροιστικά στη διάρκεια της ζωής.
Ακοή, όραση, ύπνος: Οι παράγοντες που συχνά παραβλέπουμε
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι στις σύγχρονες οδηγίες η υγεία του εγκεφάλου δεν περιορίζεται στους κλασικούς καρδιαγγειακούς παράγοντες. Η απώλεια ακοής, για παράδειγμα, βρίσκεται πλέον στο πεδίο της πρόληψης της άνοιας. Το ίδιο συμβαίνει με την όραση και τον ύπνο. Αυτό δεν σημαίνει ότι η βαρηκοΐα ή η αϋπνία «προκαλούν» αυτομάτως άνοια. Σημαίνει ότι η σύγχρονη έρευνα εξετάζει πλέον την υγεία του εγκεφάλου ως αποτέλεσμα ενός σύνθετου πλέγματος βιολογικών, συμπεριφορικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών παραγόντων.
Και η κοινωνική ζωή;
Υπάρχει ακόμη μία διάσταση που αξίζει να μην υποτιμούμε. Ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί απομονωμένος από την κοινωνική μας ζωή. Η γνωστική δραστηριότητα, η κοινωνική συμμετοχή και η διατήρηση ανθρώπινων σχέσεων εξετάζονται επίσης στο πλαίσιο της υγιούς γήρανσης. Ο ΠΟΥ, ωστόσο, είναι προσεκτικός: δεν έχουν όλες οι παρεμβάσεις το ίδιο επίπεδο επιστημονικής τεκμηρίωσης. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε μια εποχή όπου κυκλοφορούν εφαρμογές, συμπληρώματα και προϊόντα που υπόσχονται ότι «προστατεύουν τη μνήμη». Οι κατευθυντήριες οδηγίες δεν αποτελούν κατάλογο θαυματουργών λύσεων. Αντίθετα, επιχειρούν να διαχωρίσουν τι γνωρίζουμε με μεγαλύτερη βεβαιότητα, τι φαίνεται πιθανό και πού η επιστήμη εξακολουθεί να μην έχει επαρκή στοιχεία.
Τι μπορούμε λοιπόν να κάνουμε σήμερα;
Η απάντηση μπορεί να φαίνεται λιγότερο εντυπωσιακή από την ανακάλυψη ενός νέου φαρμάκου, αλλά ίσως είναι περισσότερο χρήσιμη στην καθημερινή ζωή: να φροντίζουμε τον εγκέφαλό μας όπως φροντίζουμε την καρδιά μας — και να αρχίζουμε νωρίς. Να κινούμαστε. Να μην καπνίζουμε. Να περιορίζουμε την επιβλαβή κατανάλωση αλκοόλ. Να ελέγχουμε την πίεση, το σάκχαρο, το βάρος και τα λιπίδιά μας. Να μην αγνοούμε προβλήματα ακοής ή όρασης. Να προστατεύουμε το κεφάλι μας από τραυματισμούς. Να φροντίζουμε τον ύπνο και την ψυχική μας υγεία. Να παραμένουμε γνωστικά και κοινωνικά ενεργοί. Και, κυρίως, να μην περιμένουμε να εμφανιστεί η απώλεια μνήμης για να αρχίσουμε να ενδιαφερόμαστε για την υγεία του εγκεφάλου.
Η άνοια δεν είναι απλώς «κακή μνήμη»
Υπάρχει τέλος κάτι που δεν πρέπει να χαθεί μέσα στη συζήτηση για την πρόληψη. Η άνοια δεν αποτελεί φυσιολογικό ή αναπόφευκτο μέρος της γήρανσης. Το 2021, περίπου 57 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως ζούσαν με άνοια, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται ο ΠΟΥ. Περισσότερο από το 60% ζούσε σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος. Πρόκειται επομένως όχι μόνο για ιατρικό αλλά και για τεράστιο κοινωνικό ζήτημα: αφορά τους ασθενείς, τις οικογένειές τους, τους ανθρώπους που τους φροντίζουν και ολόκληρα συστήματα υγείας. Οι νέες οδηγίες του ΠΟΥ δεν υπόσχονται ότι μπορούμε να εξαφανίσουμε την άνοια. Λένε όμως κάτι ίσως εξίσου σημαντικό: η υγεία του εγκεφάλου δεν αρχίζει όταν ξεχνάμε. Χτίζεται σε ολόκληρη τη ζωή μας.
