Ρούχα που δεν φοράμε, δώρα που δεν μας αρέσουν, αντικείμενα ανθρώπων που έφυγαν, διαφημιστικά από ταβέρνες και πιτσαρίες, παλιά εισιτήρια, καλώδια, μόντεμ μιας δεκαετίας πριν, κούπες με σπασμένα χερούλια, δείγματα καλλυντικών, φάρμακα ληγμένα, κουτιά από παπούτσια, γόβες στενές δωδεκάποντες που φορούσαμε πριν είκοσι χρόνια, ζώνες , κεριά χωρίς φιτίλι. Πιάτα ραγισμένα, περιοδικά, τσάντες που έχουμε να τις κρατήσουμε πάνω από πέντε χρόνια, κινητά που δεν λειτουργούν, μπρελόκ…
Γιατί δυσκολευόμαστε τόσο να αποχωριστούμε πράγματα που δεν χρειαζόμαστε;
Γιατί η σχέση μας με τα πράγματα είναι πολύ λιγότερο πρακτική απ’ όσο νομίζουμε. Δεν κρατάμε πάντα το αντικείμενο. Κρατάμε την ιστορία του. Ένα αντικείμενο μπορεί να έχει μηδαμινή οικονομική αξία και τεράστια συναισθηματική. Το παλιό φλιτζάνι μπορεί να ήταν της μητέρας μας. Το φόρεμα μπορεί να το φορούσαμε στο πρώτο ραντεβού με έναν άνθρωπο που αγαπήσαμε. Και ένα εισιτήριο των πέντε ευρώ μπορεί να είναι το μοναδικό χειροπιαστό ίχνος ενός ταξιδιού που άλλαξε τη ζωή μας.
Η ψυχολογία έχει εδώ και δεκαετίες περιγράψει τη σχέση ανάμεσα στα υπάρχοντά μας και στην αίσθηση του εαυτού. Ο ερευνητής Russell Belk χρησιμοποίησε τον όρο «extended self» — διευρυμένος εαυτός για να περιγράψει πώς ορισμένα πράγματα που κατέχουμε ενσωματώνονται στην ταυτότητά μας. Γι’ αυτό η απόφαση «το κρατάω ή το πετάω;» δεν είναι πάντοτε απόφαση για ένα πράγμα. Μπορεί να μοιάζει, ασυνείδητα, με την ερώτηση: «Είμαι έτοιμος να αποχωριστώ αυτό το κομμάτι της ζωής μου;»
Υπάρχει βέβαια και μια πολύ πιο καθημερινή εξήγηση. «Μην το πετάξεις. Μπορεί να χρειαστεί.» Πόσες φορές το έχουμε πει; Και καλά με τα αντικείμενα που έχουν συναισθηματική αξία. Το να κρατάμε καλώδια συσκευών που δεν υπάρχουν πια; Βάζα; Σακούλες; Άδεια Κουτιά; Ρούχα που περιμένουμε ότι κάποτε θα μας κάνουν ξανά. Η συμπεριφορική οικονομία έχει δείξει ότι οι άνθρωποι τείνουμε να αποδίδουμε μεγαλύτερη αξία σε κάτι απλώς και μόνο επειδή είναι ήδη δικό μας , το γνωστό endowment effect.
Από τη στιγμή που ένα αντικείμενο μας ανήκει, η απώλειά του μπορεί να μας φαίνεται σημαντικότερη από την πραγματική χρησιμότητά του. Γι’ αυτό και ένα αντικείμενο που δεν θα αγοράζαμε ποτέ σήμερα, δυσκολευόμαστε πολύ να το αποχωριστούμε.
Η κατηγορία δώρα
Εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέροντα. Υπάρχουν αντικείμενα που δεν μας αρέσουν. Δεν τα χρησιμοποιούμε. Μπορεί ακόμη και να μας ενοχλούν. Αλλά δεν τα πετάμε γιατί ήταν δώρα, με αποτέλεσμα τα πατάρια ή οι αποθηκευτικοί χώροι να είναι γεμάτοι από κούτες με αντικείμενα που δεν θα χρησιμοποιηθούν ποτέ. Στην πραγματικότητα, δεν λυπόμαστε το αντικείμενο, αλλά αισθανόμαστε ότι απορρίπτουμε τον άνθρωπο που μας το πρόσφερε. Το αντικείμενο έχει φορτιστεί με μια ηθική υποχρέωση που ο άνθρωπος που μας το χάρισε πιθανότατα δεν είχε ποτέ σκοπό να μας επιβάλει. Και κάπως έτσι ένα δώρο μπορεί να παραμένει επί είκοσι χρόνια σε ένα ντουλάπι χωρίς κανείς να το θέλει.
Τα πράγματα των ανθρώπων που δεν είναι πια εδώ
Υπάρχει όμως μια εντελώς διαφορετική κατηγορία αντικειμένων. Αυτά που ανήκαν σε ανθρώπους που χάσαμε. Ένα ρολόι. Ένα μαντήλι. Ένα ζευγάρι γυαλιά. Ένα σημείωμα με τον γραφικό τους χαρακτήρα. Εδώ η έννοια της «τακτοποίησης» σχεδόν χάνει τη σημασία της.
Στη σύγχρονη προσέγγιση του πένθους υπάρχει η έννοια των continuing bonds, των συνεχιζόμενων δεσμών: η προσαρμογή στην απώλεια δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι πρέπει να εξαφανίσουμε κάθε σύνδεση με τον άνθρωπο που έφυγε. Τα αντικείμενα μπορούν να γίνουν μέρος αυτής της σύνδεσης. Το παλιό πουλόβερ δεν είναι πια απλώς ένα πουλόβερ.
Είναι ένας τρόπος να υπάρχει ακόμη κάτι από τον άνθρωπο που χάσαμε. Γι’ αυτό ίσως το ξεκαθάρισμα ή το να δώσουμε τα πράγματα ανθρώπων ή ζώων που χάσαμε να είναι μια από τις πιο οδυνηρές διαδικασίες του πένθους.
Κρατάμε ακόμη και τις προηγούμενες εκδοχές του εαυτού μας
Υπάρχει όμως και ένα είδος «συναισθηματικής αποθήκης» που αφορά εμάς τους ίδιους. Το σακάκι από την πρώτη σημαντική δουλειά .Οι σημειώσεις από το πανεπιστήμιο. Ένα ζευγάρι παπούτσια από μια εποχή που βγαίναμε κάθε βράδυ. Ένα αντικείμενο από έναν γάμο που τελείωσε. Μπορεί να μη θέλουμε πια εκείνη τη ζωή. Αλλά ίσως να μην είμαστε έτοιμοι να πούμε ότι δεν είμαστε πια εκείνος ο άνθρωπος. Τα πράγματα λειτουργούν σαν μικρές αποδείξεις ότι οι προηγούμενες ζωές μας υπήρξαν πραγματικά.
Και μετά υπάρχουν τα πράγματα των παιδιών
Η πρώτη ζωγραφιά. Το πρώτο ζευγάρι παπούτσια. Ένα τετράδιο της Α΄ Δημοτικού. Το λούτρινο που κάποτε δεν αποχωρίζονταν. Οι γονείς γνωρίζουν καλά πόσο αδύνατο είναι να αποχωριστούν αυτά τα αντικείμενα. Γιατί αν τα χαρίσουμε ή τα ανακυκλώσουμε σημαίνει ότι το αντικείμενο είναι ίδιο, το παιδί μας μεγάλωσε και ο χρόνος έχει αλλάξει. Και ίσως αυτό είναι που δυσκολευόμαστε πραγματικά να αποχωριστούμε.
Πότε όμως το «κρατάω» αρχίζει να μας βαραίνει;
Δεν υπάρχει κανένας λόγος να μετατρέψουμε την ανάγκη για τάξη σε ακόμη μία υποχρέωση αυτοβελτίωσης. Ένα σπίτι δεν χρειάζεται να μοιάζει με φωτογραφία καταλόγου για να είναι ψυχικά υγιές. Ούτε κάθε παλιό αντικείμενο είναι «περιττό». Το ερώτημα είναι διαφορετικό: Τα πράγματα που κρατάμε εξακολουθούν να μας συνδέουν με τη ζωή ή αρχίζουν να μας εμποδίζουν να τη ζήσουμε;
Άλλο να έχουμε ένα κουτί με αναμνήσεις. Και άλλο να μην μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ένα δωμάτιο επειδή δεν μπορούμε να αποχωριστούμε τίποτα. Η υπερβολική και επίμονη δυσκολία απόρριψης αντικειμένων, όταν οδηγεί σε σοβαρή συσσώρευση και επηρεάζει τη λειτουργικότητα ή την ασφάλεια του σπιτιού, μπορεί να αποτελεί κάτι διαφορετικό από τη συνηθισμένη συναισθηματική προσκόλληση και να χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό.
Ίσως δεν χρειάζεται να ρωτάμε «το χρειάζομαι;»
Οι περισσότερες συμβουλές οργάνωσης ξεκινούν με την ερώτηση: «Το χρησιμοποίησα τον τελευταίο χρόνο;» Ίσως, όμως, για τα συναισθηματικά αντικείμενα αυτή να είναι η λάθος ερώτηση. Θα μπορούσαμε να ρωτήσουμε: Γιατί το κρατάω; Μου δίνει χαρά; Με συνδέει με κάποιον που αγαπώ; Μου θυμίζει ποιος ήμουν; Φοβάμαι ότι αν το πετάξω θα χάσω και την ανάμνηση; Το κρατάω από ενοχή; Ή απλώς δεν έχω αποφασίσει ποτέ συνειδητά αν το θέλω ακόμη στη ζωή μου; Οι απαντήσεις μπορεί να είναι πολύ πιο αποκαλυπτικές από οποιαδήποτε μέθοδο decluttering.
Δεν χρειάζεται να πετάξουμε το παρελθόν για να προχωρήσουμε
Ίσως τελικά ένα σπίτι να είναι κάτι περισσότερο από το μέρος όπου κατοικούμε. Είναι ένα μικρό προσωπικό αρχείο.Στα ντουλάπια και στα συρτάρια του συνυπάρχουν διαφορετικές ηλικίες μας. Άνθρωποι που είναι ακόμη εδώ και άνθρωποι που έφυγαν. Έρωτες που τελείωσαν. Παιδιά που μεγάλωσαν. Ταξίδια. Αποτυχίες. Νέες αρχές. Γι’ αυτό και δεν χρειάζεται να πετάξουμε ό,τι δεν χρησιμοποιούμε.
Χρειάζεται ίσως να αποφασίσουμε τι θέλουμε να συνεχίσει να κατοικεί μαζί μας. Και όταν έρθει η στιγμή να αποχωριστούμε κάτι, μπορούμε πρώτα να το κοιτάξουμε, να θυμηθούμε την ιστορία του και να αναγνωρίσουμε αυτό που κάποτε μας πρόσφερε. Γιατί η ανάμνηση δεν βρίσκεται πραγματικά μέσα στο αντικείμενο. Βρίσκεται μέσα μας. Και μερικές φορές η στιγμή που μπορούμε να αφήσουμε ένα πράγμα να φύγει δεν σημαίνει ότι ξεχάσαμε.Σημαίνει ότι καταλάβαμε πως δεν το χρειαζόμαστε πια για να θυμόμαστε.
