Από το Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας, ένας από τους σημαντικότερους Ευρωπαίους δημιουργούς επαναφέρει ένα ερώτημα που γίνεται όλο και πιο δύσκολο να αγνοήσουμε: μπορεί ο καλλιτέχνης να παραμένει ουδέτερος απέναντι στην εποχή του;
Υπάρχουν εποχές στις οποίες η Τέχνη μπορεί να μοιάζει με καταφύγιο. Και υπάρχουν εποχές στις οποίες ακόμη και η σιωπή της ερμηνεύεται ως θέση. Ο Wim Wenders, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του σύγχρονου ευρωπαϊκού κινηματογράφου, επέστρεψε στις 6 Σεπτεμβρίου, για ν’ απαντήσει στο μεγάλο ερώτημα για τη σχέση της Τέχνης με την πολιτική.
Από το 83ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας, όπου παρουσίασε το νέο του ντοκιμαντέρ From Inside Out – The Architecture of Peter Zumthor, ο Γερμανός σκηνοθέτης θέλησε να αποσαφηνίσει μια θέση του που είχε προκαλέσει έντονες αντιδράσεις λίγους μήνες νωρίτερα στο Φεστιβάλ του Βερολίνου. Και η αποσαφήνισή του ίσως αποδεικνύεται περισσότερο ενδιαφέρουσα από την ίδια την αντιπαράθεση.
Η φράση που προκάλεσε αντιδράσεις
Στην Berlinale, όπου ήταν πρόεδρος της κριτικής επιτροπής, ο Wenders είχε ερωτηθεί για τη σχέση κινηματογράφου και πολιτικής, μέσα σε ένα ιδιαίτερα φορτισμένο διεθνές περιβάλλον και με τον πόλεμο στη Γάζα στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Οι δηλώσεις του ερμηνεύθηκαν από πολλούς ως προτροπή προς τους κινηματογραφιστές να μένουν έξω από την πολιτική.
Η αντίδραση υπήρξε έντονη. Μεταξύ εκείνων που τον επέκριναν ήταν και η Ινδή συγγραφέας και ακτιβίστρια Arundhati Roy, η οποία χαρακτήρισε τη συγκεκριμένη τοποθέτηση απαράδεκτη και αποσύρθηκε από προγραμματισμένη εκδήλωση στο Βερολίνο. Στη Βενετία, όμως, ο Wenders επέστρεψε στο θέμα για να πει ότι αυτό δεν ήταν το νόημα των λόγων του. Η ουσία της θέσης του είναι διαφορετική: οι δημιουργοί, υποστήριξε, δεν πρέπει να σκέφτονται με τους όρους με τους οποίους λειτουργεί η πολιτική. Και χρησιμοποίησε μία λέξη-κλειδί: ενσυναίσθηση.
«Είμαστε το αντίδοτο»
Ο Wenders υποστήριξε ότι οι κινηματογραφιστές λειτουργούν μέσα από έναν διαφορετικό τρόπο αντίληψης του κόσμου: προσπαθούν να μπουν στη θέση του άλλου, να αφηγηθούν τη ζωή του, να κατανοήσουν τον φόβο, την απώλεια, την αγάπη, τη μοναξιά, την αδικία.
Και κατέληξε σε μια φράση που ίσως είναι η σημαντικότερη της σημερινής παρέμβασής του: «Εμείς κάνουμε το αντίθετο. Είμαστε το αντίδοτο». Όχι λοιπόν αποχή από την πολιτική. Αλλά ένας διαφορετικός τρόπος παρέμβασης στην πραγματικότητα. Και εδώ ακριβώς αρχίζει μια πολύ μεγαλύτερη συζήτηση.
Μπορεί πραγματικά η Τέχνη να είναι ουδέτερη;
Ο κινηματογράφος δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε πολιτικό μανιφέστο για να είναι πολιτικός. Η επιλογή του ανθρώπου που θα βρεθεί στο κέντρο μιας ιστορίας είναι ήδη μια επιλογή. Το ποιον θα κάνουμε ορατό και ποιον θα αφήσουμε στο περιθώριο είναι επιλογή. Ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζουμε τη φτώχεια, τον πόλεμο, τη μετανάστευση, τη διαφορετικότητα, τη βία, την εξουσία, ακόμη και την οικογένεια, εμπεριέχει μια συγκεκριμένη ματιά πάνω στον κόσμο.
Από τον Τσάρλι Τσάπλιν και τον Μεγάλο Δικτάτορα μέχρι τον Πικάσο και την Guernica, από τη μουσική διαμαρτυρίας μέχρι τη λογοτεχνία που γεννήθηκε μέσα σε περιόδους καταπίεσης, η Ιστορία έχει δείξει επανειλημμένα ότι η Τέχνη δύσκολα μένει έξω από την εποχή που τη γεννά. Το ερώτημα επομένως ίσως δεν είναι:
«Πρέπει η Τέχνη να είναι πολιτική;»
Αλλά:
«Με ποιον τρόπο μπορεί να μιλά για τον κόσμο χωρίς να μετατρέπεται σε προπαγάνδα;»
Και εδώ η έννοια της ενσυναίσθησης που χρησιμοποιεί ο Wenders αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Η Τέχνη δεν χρειάζεται να σου πει τι να πιστέψεις
Ίσως η μεγαλύτερη δύναμή της να βρίσκεται ακριβώς εκεί. Η πολιτική επιχειρεί συχνά να μας πείσει. Η Τέχνη μπορεί απλώς να μας αναγκάσει να αισθανθούμε. Να δούμε για δύο ώρες τον κόσμο μέσα από τα μάτια ενός ανθρώπου που δεν μας μοιάζει. Να ακούσουμε μια ιστορία που διαφορετικά δεν θα ακούγαμε ποτέ. Να αισθανθούμε οικειότητα με έναν ξένο. Να αμφισβητήσουμε μια βεβαιότητα που μέχρι χθες θεωρούσαμε ακλόνητη. Αυτό δεν είναι μικρή παρέμβαση στην κοινωνία. Μπορεί, αντιθέτως, να είναι από τις πιο ουσιαστικές .
Και όμως, ο Wenders μιλά για πολιτική μέσα από… κτίρια
Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ειρωνεία στη σημερινή συζήτηση. Ο Wenders βρίσκεται στη Βενετία όχι με μια ταινία για έναν πόλεμο ή μια κυβέρνηση, αλλά με ένα 114 λεπτών, τρισδιάστατο ντοκιμαντέρ για την αρχιτεκτονική. Το From Inside Out – The Architecture of Peter Zumthor είναι αφιερωμένο στον σπουδαίο Ελβετό αρχιτέκτονα Peter Zumthor, βραβευμένο με Pritzker.
Η ταινία χρειάστηκε περισσότερα από 14 χρόνια δουλειάς και εξετάζει όχι απλώς τα κτίρια του Zumthor, αλλά το πώς οι άνθρωποι τα βιώνουν: πώς κινούνται μέσα σε αυτά, τι αισθάνονται και πώς ο χώρος, το φως και τα υλικά επηρεάζουν τη σχέση μας με το περιβάλλον. Ο ίδιος ο Wenders εξηγεί ότι τα σπίτια και τα κτίρια δεν αποτελούν απλώς το σκηνικό της ζωής μας. Φιλοξενούν τις μνήμες μας, συμμετέχουν στη διαμόρφωση της ταυτότητάς μας και επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.
Και ακόμη και εδώ, η πολιτική εμφανίζεται. Στη Βενετία ο σκηνοθέτης αναφέρθηκε στην παλαιότερη διαμάχη γύρω από το σχέδιο του Zumthor για τον χώρο όπου βρίσκονταν τα αρχηγεία της Gestapo και των SS στο Βερολίνο ,ένα σχέδιο που τελικά εγκαταλείφθηκε. Για τον Wenders, ακόμη και η αρχιτεκτονική μπορεί να αποτελέσει πολιτική πράξη, επειδή καθορίζει πώς μια κοινωνία επιλέγει να θυμάται την Ιστορία της.
Η συζήτηση που ξεπερνά τον Wenders
Στην πραγματικότητα, η σημερινή παρέμβασή του στη Βενετία αφορά κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια παλαιότερη δήλωση που παρερμηνεύθηκε ή προκάλεσε αντιδράσεις. Αφορά τον ρόλο του καλλιτέχνη σε μια εποχή πολέμων, κοινωνικής πόλωσης, παραπληροφόρησης και συνεχών απαιτήσεων να «διαλέξουμε πλευρά». Πρέπει κάθε σκηνοθέτης, συγγραφέας, μουσικός ή ζωγράφος να παίρνει δημόσια θέση για κάθε μεγάλο γεγονός; Όχι απαραίτητα.
Αλλά μπορεί ένας δημιουργός να ισχυριστεί ότι το έργο του υπάρχει σε έναν κόσμο εντελώς αποκομμένο από την κοινωνία μέσα στην οποία δημιουργείται; Αυτό είναι πολύ δυσκολότερο. Γιατί ακόμη και η επιλογή της σιωπής μπορεί κάποιες φορές να αποκτήσει πολιτικό νόημα. Και ίσως εδώ βρίσκεται η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά όσων είπε ο Wim Wenders στη Βενετία:
Η Τέχνη δεν χρειάζεται να γίνει πολιτική για να αλλάξει τον κόσμο. Χρειάζεται να κάνει κάτι που πολλές φορές αποδεικνύεται ακόμη δυσκολότερο. Να μας κάνει να δούμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια κάποιου άλλου.
Και σε μια εποχή όπου όλοι μιλούν, όλοι τοποθετούνται και όλοι καλούνται να επιλέξουν στρατόπεδο, ίσως αυτή η ικανότητα —η ενσυναίσθηση— να είναι πράγματι ένα από τα ισχυρότερα «αντίδοτα» που διαθέτουμε.
