Από τα φίλτρα γονιμότητας και τα θεραπευτικά βότανα έως τη μαντεία και τα ξόρκια: οι άνθρωποι που υπόσχονταν υγεία, έρωτα και γνώση του μέλλοντος — και η διαχρονική ανάγκη μας να ελέγξουμε το άγνωστο.
Πριν από τα εργαστήρια, τις απεικονιστικές εξετάσεις και τη σύγχρονη φαρμακολογία, υπήρχε ένα τεράστιο πεδίο ανεξήγητων πραγμάτων.
Γιατί μια γυναίκα δεν μπορούσε να αποκτήσει παιδί; Γιατί κάποιος αρρώσταινε ξαφνικά; Γιατί μια εγκυμοσύνη διακοπτόταν; Θα επέστρεφε ο άνθρωπος που έφυγε; Θα κερδιζόταν ένας πόλεμος; Θα επιζούσε ένα παιδί από τον πυρετό; Τι επιφύλασσε το αύριο;
Εκεί όπου δεν υπήρχε απάντηση, ο άνθρωπος δημιουργούσε μία.
Και για αιώνες, ανάμεσα στη θρησκεία, στην εμπειρική θεραπευτική, στην αστρολογία, στη βοτανολογία και στη δεισιδαιμονία, εμφανίζονταν άνθρωποι που ισχυρίζονταν ότι μπορούσαν να δουν αυτό που οι υπόλοιποι δεν έβλεπαν.
Μάγοι, μάντεις, αλχημιστές, θεραπευτές, αστρολόγοι, βοτανολόγοι, μαίες.
Δεν ήταν όλοι απατεώνες. Δεν ήταν όλοι «μάγοι» με τη σημερινή έννοια. Και, κυρίως, τα σύνορα μεταξύ μαγείας και θεραπευτικής γνώσης ήταν για μεγάλα διαστήματα της Ιστορίας πολύ λιγότερο σαφή από όσο φανταζόμαστε σήμερα.
Στην κλασική αρχαιότητα, για παράδειγμα, μαζί με την ανάπτυξη της ορθολογικής ιατρικής εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούνται επικλήσεις στους θεούς, φυλαχτά, ξόρκια και φυτά στα οποία αποδίδονταν μαγικές ιδιότητες. Παράλληλα, θεραπευτικές υπηρεσίες μπορούσαν να προσφέρουν διαφορετικοί άνθρωποι ,από μαίες και χειρουργούς έως πωλητές φαρμάκων και συλλέκτες ριζών.
Η Κίρκη και η Μήδεια: όταν το φάρμακο συναντά το φίλτρο
Δύο από τις ισχυρότερες γυναικείες μορφές της ελληνικής μυθολογίας συνδέθηκαν με αυτό ακριβώς το ασαφές σύνορο.
Η Κίρκη γνωρίζει φυτά, παρασκευάζει φίλτρα και μεταμορφώνει τους συντρόφους του Οδυσσέα.
Η Μήδεια, από την άλλη, περνά στη δυτική παράδοση ως μία μορφή που συνδέεται με τη γνώση των βοτάνων, των φαρμάκων και της μαγείας. Η πολιτισμική του σημασία τεράστια καθώς αποτυπώνουν μια πανάρχαια ιδέα: ότι κάποιος που γνωρίζει τις κρυφές ιδιότητες της φύσης μπορεί να αποκτήσει δύναμη πάνω στο σώμα, στον έρωτα, στην ασθένεια ,ακόμη και στη μοίρα.
Και ίσως δεν είναι τυχαίο ότι αυτή η γνώση μπορούσε συγχρόνως να προκαλεί θαυμασμό και φόβο.
Η Πυθία δεν ήταν «μάγισσα»
Η Πυθία των Δελφών χρειάζεται μια σημαντική διάκριση.
Δεν ήταν μάγισσα με τη μεταγενέστερη έννοια του όρου. Ήταν η ιέρεια του Απόλλωνα και βρισκόταν στο κέντρο ενός από τα σημαντικότερα θρησκευτικά ιδρύματα του αρχαίου ελληνικού κόσμου.
Άνθρωποι αλλά και πόλεις προσέφευγαν στο μαντείο αναζητώντας απαντήσεις για κρίσιμες αποφάσεις. Και εδώ βρίσκεται ίσως ένα από τα πιο διαχρονικά στοιχεία της ιστορίας των ανθρώπων. Η ανάγκη να γνωρίζουμε το μέλλον.
Η αβεβαιότητα ήταν και παραμένει δύσκολη για τον άνθρωπο. Όταν η απόφαση μπορεί να αλλάξει μια ζωή, η υπόσχεση ότι κάποιος «γνωρίζει τι θα συμβεί» αποκτά τεράστια δύναμη.
Το σώμα της γυναίκας και η αγωνία της τεκνοποίησης
Ελάχιστα πεδία γέννησαν τόσες δοξασίες όσο η γονιμότητα.
Η αδυναμία απόκτησης παιδιού μπορούσε επί αιώνες να αποτελεί προσωπική τραγωδία αλλά και κοινωνικό στίγμα. Και, ιδιαίτερα για τις γυναίκες, η πίεση μπορούσε να είναι συντριπτική.
Γι’ αυτό και γύρω από τη σύλληψη αναπτύχθηκε ένας ολόκληρος κόσμος από βότανα, τροφές, φυλαχτά, αφροδισιακά, προσευχές, τελετουργίες και ξόρκια.
Δεν είναι απλώς ένας μεταγενέστερος μύθος. Η ιστορική έρευνα έχει δείξει ότι στην πρώιμη νεότερη Ευρώπη χρησιμοποιούνταν διάφορες ουσίες και τροφές ως αφροδισιακά, επειδή θεωρούνταν ότι η σεξουαλική επιθυμία και απόλαυση συνδέονταν άμεσα με την επιτυχία της σύλληψης.
Και η σύνδεση γονιμότητας και μαγικής προστασίας εμφανίζεται σε πολύ διαφορετικούς πολιτισμούς.
Στην αρχαία Αίγυπτο, για παράδειγμα, κοχύλια cowrie χρησιμοποιούνταν ως φυλαχτά και έχουν συνδεθεί από τους αρχαιολόγους τόσο με τη γονιμότητα όσο και με την προστασία από το «κακό μάτι».
Αιώνες αργότερα, στην Κίνα, βρίσκουμε ακόμη και χειρόγραφα φυλαχτά ειδικά για γυναίκες που δυσκολεύονταν να συλλάβουν ή είχαν επανειλημμένες αποβολές. Ένα τέτοιο τεκμήριο, από παράδοση κειμένου που πρωτοεκδόθηκε το 1123, διατηρείται σήμερα στη Wellcome Collection.
Διαφορετικοί τόποι. Διαφορετικές θρησκείες. Διαφορετικοί αιώνες.
Η ίδια ανθρώπινη αγωνία.
Θα μπορέσω να αποκτήσω παιδί;
Από το βότανο στο ξόρκι
Εδώ όμως βρίσκεται και μία παγίδα όταν κοιτάζουμε το παρελθόν με τα μάτια του 21ου αιώνα. Ένα βότανο δεν ήταν αυτομάτως «μαγικό».
Τα φυτά αποτελούσαν για αιώνες βασικό μέρος της θεραπευτικής και αρκετές ουσίες φυτικής προέλευσης πράγματι έχουν φαρμακολογική δράση. Το γεγονός ότι μια θεραπεία προερχόταν από φυτό δεν την καθιστούσε από μόνο του δεισιδαιμονία.
Από την άλλη πλευρά, το ίδιο φυτό μπορούσε να συνοδεύεται από ξόρκια, αστρολογικές ερμηνείες ή τελετουργίες.
Έτσι δημιουργούνταν ένας κόσμος στον οποίο η παρατήρηση της φύσης, η εμπειρική γνώση και η μαγική σκέψη μπορούσαν να συνυπάρχουν.
Παράκελσος: γιατρός, αλχημιστής ή κάτι ανάμεσα;
Ίσως κανένα πρόσωπο δεν συμβολίζει καλύτερα αυτή τη μεταβατική εποχή από τον Παράκελσο, τον γιατρό και αλχημιστή του 16ου αιώνα.
Θα ήταν λάθος να τον αποκαλέσουμε απλώς «μάγο». Θα ήταν όμως εξίσου λάθος να προβάλουμε πάνω του τη σημερινή έννοια του επιστήμονα.
Ο Παράκελσος αμφισβήτησε καθιερωμένες ιατρικές αντιλήψεις και συνέδεσε τη θεραπευτική με την αλχημεία, την αστρολογία και ιδέες που σήμερα θα τοποθετούσαμε έξω από την επιστημονική ιατρική.
Και δεν ήταν εξαίρεση.
Στην Αναγέννηση, ακόμη και μορφωμένοι θεραπευτές μπορούσαν να θεωρούν ότι οι πλανήτες επηρέαζαν την ανθρώπινη υγεία, να καταρτίζουν ωροσκόπια ασθενών ή να χρησιμοποιούν αστρολογικά φυλαχτά.
Η επιστήμη δεν γεννήθηκε ένα πρωί, αντικαθιστώντας μονομιάς τη μαγεία.
Τα σύνορα μετακινούνταν σταδιακά.
Νοστράδαμος: ο άνθρωπος που «προέβλεψε» το μέλλον
Υπάρχει όμως ένα όνομα που επιβιώνει μέχρι σήμερα κάθε φορά που συμβαίνει κάτι συγκλονιστικό: Νοστράδαμος.
Οι περίφημες τετράστιχες προφητείες του επανέρχονται έπειτα από πολέμους, καταστροφές, θανάτους ηγετών και παγκόσμιες κρίσεις.
Και εδώ εμφανίζεται ένας μηχανισμός που έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον ακόμη και για τη σύγχρονη ψυχολογία.
Όσο πιο ασαφής είναι μια πρόβλεψη, τόσο ευκολότερα μπορεί να αποκτήσει νόημα μετά το γεγονός.
Ο άνθρωπος αναζητά μοτίβα. Συνδέει γεγονότα. Θυμάται τις «επιτυχίες» και συχνά ξεχνά τις αποτυχίες. Έτσι μια προφητεία μπορεί να μοιάζει εντυπωσιακά ακριβής όταν ήδη γνωρίζουμε τι συνέβη.
John Dee: μαθηματικός που μιλούσε με αγγέλους
Ακόμη πιο συναρπαστική είναι η περίπτωση του John Dee, μιας από τις πλέον ασυνήθιστες προσωπικότητες της ελισαβετιανής Αγγλίας.
Μαθηματικός, αστρονόμος, αστρολόγος, λόγιος και σύμβουλος της Ελισάβετ Α΄, ο Dee ασχολήθηκε συγχρόνως με την αλχημεία και την προσπάθεια επικοινωνίας με αγγελικές οντότητες.
Σήμερα οι ιδιότητες αυτές μας φαίνονται ασύμβατες.
Τον 16ο αιώνα δεν ήταν. Και ίσως αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα της ιστορίας της μαγείας: οι κατηγορίες «επιστήμη», «θρησκεία» και «μαγεία» δεν είχαν πάντοτε τα σημερινά τους σύνορα.
Οι γυναίκες που ήξεραν τα βότανα
Υπάρχει όμως και μια ιστορία που χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή.
Οι λεγόμενες wise women, οι πρακτικές θεραπεύτριες και οι μαίες έχουν συχνά παρουσιαστεί στη σύγχρονη αφήγηση ως γυναίκες που διώχθηκαν συλλήβδην ως μάγισσες επειδή κατείχαν θεραπευτικές γνώσεις.
Η πραγματική ιστορία είναι πιο σύνθετη.
Υπήρχαν γυναίκες με εμπειρικές γνώσεις γύρω από τη γέννα, τη φροντίδα του σώματος και τη χρήση φυτών. Υπήρχαν επίσης κατηγορίες για μαγεία, θρησκευτικές συγκρούσεις, κοινωνικές αντιπαλότητες και φόβος απέναντι σε πρακτικές που θεωρούνταν απαγορευμένες.
Η Ιστορία είναι πιο ενδιαφέρουσα ακριβώς επειδή δεν είναι τόσο απλή.
Κατά τον Μεσαίωνα, φυλαχτά, επωδές, φίλτρα και πρακτικές μαντείας εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούνται, ενώ οι χριστιανικές αρχές συχνά τις κατέτασσαν στη μαγεία ή στις παγανιστικές πρακτικές.
Γιατί οι άνθρωποι πίστευαν;
Είναι εύκολο, έξι ή δέκα αιώνες αργότερα, να χαμογελάσουμε. Αλλά ας φανταστούμε για λίγο τον κόσμο τους. Δεν υπήρχαν αντιβιοτικά. Δεν υπήρχε υπερηχογράφημα. Δεν υπήρχαν τεστ εγκυμοσύνης, ορμονικές εξετάσεις, εξωσωματική γονιμοποίηση, γενετικός έλεγχος ή σύγχρονη ψυχιατρική.
Πολλές ασθένειες εμφανίζονταν χωρίς εξήγηση και μπορούσαν να σκοτώσουν μέσα σε λίγες ημέρες. Μέσα σε αυτόν τον κόσμο, η μαγεία δεν πρόσφερε μόνο «θεραπεία». Πρόσφερε κάτι ίσως ακόμη πιο ισχυρό: την αίσθηση ότι το ανεξέλεγκτο μπορεί να ελεγχθεί.
Ένα φυλαχτό μπορούσε να μην αλλάζει την πραγματικότητα, αλλά έδινε στον άνθρωπο την αίσθηση ότι έκανε κάτι. Ένας μάντης δεν γνώριζε το μέλλον, αλλά μπορούσε να μειώσει για λίγο την αγωνία της αβεβαιότητας.
Ένα φίλτρο γονιμότητας δεν αντιμετώπιζε τις αιτίες της υπογονιμότητας, αλλά πρόσφερε ελπίδα εκεί όπου συχνά δεν υπήρχε άλλη. Και αυτό μας φέρνει αναπόφευκτα στο σήμερα.
Άλλαξαν οι μάγοι ή άλλαξε μόνο το λεξιλόγιο;
Ο άνθρωπος του 21ου αιώνα διαθέτει περισσότερη επιστημονική γνώση από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά. Κι όμως, η επιθυμία να πιστέψει σε μια γρήγορη, μυστική ή «απαγορευμένη» λύση δεν εξαφανίστηκε.
Απλώς η γλώσσα άλλαξε.
Οι λέξεις «ξόρκι» και «μαγικό φίλτρο» δύσκολα θα έπειθαν σήμερα έναν μορφωμένο καταναλωτή.
Λέξεις όμως όπως «detox», «ενεργειακή εξισορρόπηση», «συχνότητες», «κβαντικό», «κυτταρική αναγέννηση» ή «biohacking» μπορούν να αποκτήσουν ένα περίβλημα επιστημονικότητας ,χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε πρακτική που χρησιμοποιεί έναν από αυτούς τους όρους είναι εξ ορισμού ψευδής ή αναποτελεσματική. Η κρίσιμη ερώτηση είναι διαφορετική:
Πού βρίσκονται τα αποδεικτικά στοιχεία;
Αυτό είναι ίσως που άλλαξε περισσότερο από την εποχή της Κίρκης, του Παράκελσου ή του Νοστράδαμου.
Δεν χρειάζεται πλέον να αποφασίσουμε αν μια θεραπεία «ακούγεται πειστική».
Μπορούμε να ζητήσουμε δεδομένα.
Τελικά, ίσως η ιστορία των μάγων να είναι η ιστορία του φόβου μας
Φοβόμαστε την ασθένεια.
Φοβόμαστε ότι δεν θα αποκτήσουμε το παιδί που επιθυμούμε.
Φοβόμαστε ότι θα χάσουμε τον άνθρωπο που αγαπάμε.
Φοβόμαστε τα γηρατειά.
Και περισσότερο από όλα, ίσως, φοβόμαστε αυτό που δεν μπορούμε να προβλέψουμε.
Γι’ αυτό επί χιλιάδες χρόνια αναζητούμε κάποιον που θα μας πει ότι γνωρίζει.
Τον χρησμό.
Το βότανο.
Το φίλτρο.
Το μυστικό.
Τη θεραπεία που οι άλλοι «δεν ξέρουν».
Οι μάγοι της Ιστορίας δεν μας μιλούν μόνο για έναν κόσμο που πέρασε.
Μας θυμίζουν κάτι πολύ πιο άβολο: ότι η ανθρώπινη ανάγκη να πιστέψει σε μια υπόσχεση μπορεί να αποδειχθεί πολύ πιο ανθεκτική στον χρόνο από την ίδια την υπόσχεση.
