Γιατί η καρδιά χτυπά γρηγορότερα, η σκέψη θολώνει και το μυαλό βλέπει κίνδυνο ακόμη κι εκεί όπου μπορεί να μην υπάρχει.
Ένα μήνυμα που δεν περιμέναμε. Ένα τηλεφώνημα αργά το βράδυ. Μια δύσκολη συνάντηση που έχουμε την επόμενη ημέρα. Ένα αποτέλεσμα εξετάσεων που περιμένουμε. Ή ακόμη και μια σκέψη που εμφανίζεται ξαφνικά:
«Κι αν κάτι πάει στραβά;»
Μερικά δευτερόλεπτα αρκούν.
Η καρδιά αρχίζει να χτυπά πιο γρήγορα. Η αναπνοή αλλάζει. Οι μύες σφίγγουν. Το στομάχι «δένεται». Η συγκέντρωση γίνεται δυσκολότερη. Και το παράξενο είναι ότι μπορεί να βρισκόμαστε απολύτως ασφαλείς, καθισμένοι στον καναπέ του σπιτιού μας.
Τι ακριβώς συμβαίνει;
Η απάντηση βρίσκεται σε έναν πανάρχαιο μηχανισμό που δεν δημιουργήθηκε για να μας βασανίζει. Δημιουργήθηκε για να μας προστατεύει.
Ο εγκέφαλος δεν περιμένει να βεβαιωθεί για τον κίνδυνο
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι εξαιρετικός στην ανίχνευση πιθανών απειλών.
Και αυτό έχει εξελικτική λογική.
Για τους προγόνους μας, το να αντιδράσουν σε έναν ύποπτο θόρυβο μέσα στους θάμνους και τελικά να μην υπάρχει αρπακτικό κόστιζε ελάχιστα.
Το να θεωρήσουν όμως ότι «μάλλον δεν είναι τίποτα», ενώ υπήρχε πραγματικός κίνδυνος, μπορούσε να κοστίσει τη ζωή τους.
Έτσι το σύστημά μας είναι σχεδιασμένο, σε έναν βαθμό, να προτιμά την ασφάλεια
Καλύτερα ένας λανθασμένος συναγερμός παρά ένας κίνδυνος που δεν εντοπίστηκε εγκαίρως. Μόνο που σήμερα ο «θηρευτής» μπορεί να είναι ένα email. Μια προθεσμία. Μια οικονομική δυσκολία. Μια σύγκρουση. Η αβεβαιότητα για το μέλλον.
Ο εγκέφαλος όμως εξακολουθεί να διαθέτει το ίδιο αρχαίο σύστημα συναγερμού.
Η αμυγδαλή: ο συναγερμός του εγκεφάλου
Ένας από τους βασικούς πρωταγωνιστές είναι η αμυγδαλή, μια μικρή περιοχή βαθιά μέσα στον εγκέφαλο που συμμετέχει στην επεξεργασία συναισθηματικά σημαντικών ερεθισμάτων και ιδιαίτερα στην ανίχνευση πιθανής απειλής.
Δεν λειτουργεί μόνη της ούτε είναι απλώς ένα «κουμπί φόβου». Συνεργάζεται με ένα ολόκληρο δίκτυο εγκεφαλικών περιοχών. Όταν όμως ένα ερέθισμα εκτιμηθεί ως απειλητικό, ενεργοποιούνται συστήματα που προετοιμάζουν το σώμα για δράση.
Και αυτό μπορεί να συμβεί πολύ γρήγορα. Πριν ακόμη προλάβουμε να πούμε συνειδητά:
«Αγχώθηκα».
Και τότε το σώμα παίρνει εντολή
Μέσω του υποθαλάμου και του αυτόνομου νευρικού συστήματος ενεργοποιείται η αντίδραση στο στρες.
Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα θέτει τον οργανισμό σε κατάσταση ετοιμότητας.
Η αδρεναλίνη και άλλοι μηχανισμοί της απόκρισης στο στρες συμβάλλουν ώστε:
η καρδιά να χτυπά γρηγορότερα,
η αναπνοή να επιταχύνεται,
να αυξάνεται η εγρήγορση,
να μεταβάλλεται η αιμάτωση,
οι μύες να προετοιμάζονται για δράση.
Εάν η κατάσταση συνεχιστεί, ενεργοποιείται και ο άξονας υποθαλάμου–υπόφυσης–επινεφριδίων, ο γνωστός HPA axis, που οδηγεί μεταξύ άλλων στην έκκριση κορτιζόλης.
Το σώμα ουσιαστικά μας λέει:
«Κάτι σημαντικό συμβαίνει. Ετοιμάσου».
Fight, flight, και όχι μόνο
Για χρόνια μιλούσαμε κυρίως για την αντίδραση fight or flight: μάχη ή φυγή.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι ανθρώπινες αντιδράσεις στην απειλή είναι πιο σύνθετες.
Κάποιες φορές πολεμάμε.
Κάποιες φορές απομακρυνόμαστε.
Και κάποιες άλλες «παγώνουμε».
Ίσως το έχετε ζήσει.
Σε μια δύσκολη στιγμή, ενώ γνωρίζετε πολύ καλά τι θέλετε να πείτε, ξαφνικά δεν βρίσκετε τις λέξεις.
Μετά από μία ώρα σκέφτεστε:
«Μα γιατί δεν του απάντησα αυτό;»
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν ξέρατε τι να πείτε.
Εκείνη τη στιγμή ο εγκέφαλος είχε άλλες προτεραιότητες.
Γιατί όταν αγχωνόμαστε δεν σκεφτόμαστε πάντα καθαρά;
Ο προμετωπιαίος φλοιός συμμετέχει σε λειτουργίες όπως ο σχεδιασμός, η λήψη αποφάσεων, η συγκέντρωση και ο έλεγχος της συμπεριφοράς.
Σε συνθήκες έντονου ή παρατεταμένου στρες, η λειτουργία των νευρωνικών δικτύων που υποστηρίζουν αυτές τις πιο σύνθετες γνωστικές διεργασίες μπορεί να επηρεαστεί.
Γι’ αυτό, όταν είμαστε πολύ αγχωμένοι, μπορεί: να δυσκολευόμαστε να συγκεντρωθούμε, να ξεχνάμε κάτι απλό, να παίρνουμε πιο παρορμητικές αποφάσεις, να εστιάζουμε υπερβολικά στην πιθανή απειλή, να δυσκολευόμαστε να δούμε εναλλακτικές λύσεις.
Δεν είναι ότι ο εγκέφαλος «σταματά να λειτουργεί». Αλλάζει προσωρινά προτεραιότητες.
Γιατί στις δύο τα ξημερώματα όλα μοιάζουν χειρότερα;
Υπάρχει μια εμπειρία που γνωρίζουν πολλοί.
Ξυπνάς μέσα στη νύχτα και θυμάσαι ένα πρόβλημα.
Μέσα σε λίγα λεπτά έχει αποκτήσει τεράστιες διαστάσεις.
«Κι αν συμβεί αυτό;»
«Και μετά εκείνο;»
«Και τι θα κάνω τότε;»
Το επόμενο πρωί το ίδιο πρόβλημα μπορεί να εξακολουθεί να υπάρχει αλλά δεν μοιάζει πλέον τόσο καταστροφικό.
Η στέρηση ύπνου και η κόπωση μπορούν να επηρεάσουν τη συναισθηματική ρύθμιση και τις γνωστικές μας λειτουργίες. Παράλληλα, μέσα στη νύχτα λείπουν πολλά από τα εξωτερικά ερεθίσματα της ημέρας που μετακινούν την προσοχή μας.
Και έτσι μένουμε μόνοι με τη σκέψη.
Μερικές φορές λοιπόν είναι χρήσιμο να θυμόμαστε:
Δεν χρειάζεται να λύσουμε ολόκληρη τη ζωή μας στις τρεις το πρωί.
Το άγχος δεν είναι πάντα εχθρός
Χρειάζεται όμως μια σημαντική διάκριση.
Το στρες δεν είναι από μόνο του παθολογικό.
Μια ορισμένη ενεργοποίηση μπορεί να μας βοηθήσει να προετοιμαστούμε για μια παρουσίαση, να αντιδράσουμε γρήγορα σε έναν πραγματικό κίνδυνο ή να συγκεντρωθούμε σε μια απαιτητική εργασία.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο συναγερμός δεν σβήνει.
Όταν το σώμα και ο εγκέφαλος συμπεριφέρονται για μεγάλα χρονικά διαστήματα σαν να υπάρχει συνεχώς κάποια απειλή.
Το χρόνιο στρες έχει συσχετιστεί με επιδράσεις στον ύπνο, στη διάθεση, στη μνήμη, στο καρδιαγγειακό και ανοσοποιητικό σύστημα και γενικότερα στην υγεία.
Ο οργανισμός είναι φτιαγμένος να ενεργοποιείται.
Χρειάζεται όμως και να μπορεί να επιστρέφει.
Μπορούμε να πούμε στον εγκέφαλο «είσαι ασφαλής»;
Όχι με ένα μαγικό κουμπί.
Μπορούμε όμως να του δώσουμε πληροφορίες που βοηθούν το σύστημα να μετακινηθεί από την κατάσταση συναγερμού προς την ηρεμία.
Η αργή, ελεγχόμενη αναπνοή μπορεί να επηρεάσει τη λειτουργία του αυτόνομου νευρικού συστήματος.
Η σωματική κίνηση βοηθά στη ρύθμιση του στρες.
Ο επαρκής ύπνος υποστηρίζει τη συναισθηματική ρύθμιση.
Η ανθρώπινη επαφή και η αίσθηση κοινωνικής ασφάλειας επίσης έχουν σημασία.
Και υπάρχει κάτι ακόμη πολύ απλό: να ονομάσουμε αυτό που μας συμβαίνει.
«Αυτή τη στιγμή αγχώνομαι».
Όχι:
«Κάτι τρομερό πρόκειται να συμβεί».
Οι δύο προτάσεις δεν είναι ίδιες.
Η πρώτη περιγράφει μια εσωτερική κατάσταση.
Η δεύτερη την αντιμετωπίζει ως πρόβλεψη του μέλλοντος.
Μια σκέψη δεν είναι γεγονός
Ίσως εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που μπορούμε να θυμόμαστε για το άγχος.
Ο εγκέφαλος είναι μια μηχανή πρόβλεψης.
Προσπαθεί διαρκώς να υπολογίσει τι μπορεί να συμβεί ώστε να μας προετοιμάσει.
Αυτό όμως σημαίνει ότι μπορεί να δημιουργήσει σενάρια τα οποία δεν θα πραγματοποιηθούν ποτέ.
«Θα αποτύχω».
«Κάτι κακό θα συμβεί».
«Δεν θα τα καταφέρω».
«Θα χάσω τον έλεγχο».
Η σκέψη είναι πραγματική ως εμπειρία.
Δεν σημαίνει ότι το περιεχόμενό της είναι πραγματικότητα.
Και αυτή η μικρή απόσταση ανάμεσα στο «το σκέφτομαι» και στο «θα συμβεί» μπορεί να είναι πολύτιμη.
Την επόμενη φορά που θα αγχωθούμε…
Ίσως αντί να θυμώσουμε με τον εαυτό μας μπορούμε να σκεφτούμε διαφορετικά.
Ο εγκέφαλός μας δεν προσπαθεί να μας κάνει τη ζωή δύσκολη.
Προσπαθεί να μας προστατεύσει.
Μερικές φορές όμως ο συναγερμός του είναι υπερβολικά ευαίσθητος.
Βλέπει μια πιθανότητα και τη μεταφράζει σε κίνδυνο.
Βλέπει μια αβεβαιότητα και προσπαθεί να την εξαφανίσει.
Βλέπει ένα «ίσως» και ακούει «πρόσεχε».
Ίσως λοιπόν την επόμενη φορά που η καρδιά θα αρχίσει να χτυπά γρηγορότερα και το μυαλό θα αρχίσει να δημιουργεί το ένα καταστροφικό σενάριο μετά το άλλο, να αξίζει να σταματήσουμε για μερικά δευτερόλεπτα και να πούμε:
«Αυτό που αισθάνομαι είναι πραγματικό. Αυτό που φοβάμαι όμως δεν σημαίνει ότι θα συμβεί». Γιατί ο φόβος είναι ένας εξαιρετικός συναγερμός. αΔεν είναι πάντα εξίσου καλός προφήτης.
