Από τις ενέσεις με κύτταρα ζώων του Paul Niehans και τη μυστηριώδη ελβετική «κυτταρική θεραπεία» μέχρι τη σημερινή βιομηχανία του longevity. Μια συναρπαστική ιστορία που ξεκίνησε σχεδόν έναν αιώνα πριν και θέτει ένα ερώτημα εξαιρετικά επίκαιρο: πού τελειώνει η επιστημονική καινοτομία και πού αρχίζει η υπόσχεση που προηγείται της απόδειξης;
Έρευνα Nanascent
Υπήρξε μια εποχή που εύποροι και διάσημοι άνθρωποι ταξίδευαν στην Ελβετία αναζητώντας κάτι που η ανθρωπότητα επιδιώκει εδώ και αιώνες: έναν τρόπο να καθυστερήσει τον χρόνο.
Στο επίκεντρο της ιστορίας βρέθηκε ένας Ελβετός γιατρός, ο Paul Niehans, και μια θεραπεία που έμελλε να αποκτήσει σχεδόν μυθικές διαστάσεις: η περίφημη fresh cell therapy, η θεραπεία με «φρέσκα κύτταρα».
Σε αυτή την ιστορία πρωταγωνιστούν και πρόβατα, ακόμη και τα περίφημα μαύρα πρόβατα.
Όμως εδώ χρειάζεται από την αρχή μια σημαντική διευκρίνιση.
Δεν ήταν «βλαστοκύτταρα μαύρου προβάτου»
Η φράση ακούγεται συχνά όταν αναπαράγεται σήμερα η ιστορία. Επιστημονικά όμως δεν είναι ακριβής. Η μέθοδος του Niehans δεν ήταν θεραπεία με βλαστοκύτταρα με τη σύγχρονη έννοια του όρου.
Βασιζόταν στη χορήγηση φρέσκων ζωικών κυττάρων και ιστικών παρασκευασμάτων, αρχικά από νεαρά ζώα και αργότερα κυρίως από έμβρυα ή έμβρυα/νεογνικούς ιστούς προβάτων.
Σύγχρονη επιστημονική ανασκόπηση της ιστορίας της κυτταροθεραπείας περιγράφει τη μέθοδο ως χρήση εμβρυϊκών ή εμβρυικών κυττάρων βοοειδών και προβάτων, τα οποία χορηγούνταν υποδορίως ή ενδομυϊκά, με την προσδοκία θεραπευτικών ή συστηματικών «αναζωογονητικών» αποτελεσμάτων.
Η ίδια η Clinique La Prairie, παρουσιάζοντας σήμερα την ιστορία του ιδρυτή της, αναφέρει ότι οι ενέσεις περιείχαν αρχικά φρέσκα κύτταρα από όργανα νεαρών ζώων και αργότερα κύτταρα από έμβρυα προβάτων.
Όλα ξεκίνησαν το 1931
Σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση της Clinique La Prairie, η καθοριστική στιγμή ήρθε το 1931.
Ο Niehans φέρεται να αντιμετώπισε μία ασθενή σε κρίσιμη κατάσταση χρησιμοποιώντας φρέσκα κύτταρα από παραθυρεοειδείς αδένες μόσχου.
Η κλινική παρουσιάζει την ανάρρωση της ασθενούς ως το γεγονός που οδήγησε στη γέννηση της κυτταρικής θεραπείας του.
Αυτό όμως είναι σημαντικό να διαβάζεται για αυτό που είναι: η ιστορική αφήγηση της ίδιας της κλινικής και όχι μια σύγχρονη ελεγχόμενη κλινική μελέτη.
Ο Niehans ανέπτυξε στη συνέχεια μια πολύ ευρύτερη θεωρία.
Πίστευε ότι νεαρά κύτταρα ενός ζωικού οργάνου μπορούσαν να υποστηρίξουν, να διεγείρουν ή ακόμη και να «αναζωογονήσουν» το αντίστοιχο όργανο του ανθρώπινου οργανισμού.
Η ιδέα ήταν εξαιρετικά ελκυστική.
Ένας γερασμένος ανθρώπινος οργανισμός θα μπορούσε, θεωρητικά, να δεχθεί κάτι από τη βιολογική «νεότητα» ενός άλλου οργανισμού.
Ήταν μια υπόσχεση που βρισκόταν ακριβώς στο σημείο όπου συναντιούνται η ιατρική, η ανθρώπινη αγωνία απέναντι στη γήρανση και το πανάρχαιο όνειρο της παράτασης της νεότητας.
Η Ελβετία γίνεται προορισμός «αναζωογόνησης»
Η φήμη του Niehans εξαπλώθηκε.
Σύγχρονη επιστημονική ανασκόπηση αναφέρει ότι μεταξύ των διασήμων που επισκέφθηκαν τον Niehans στο Montreux για τη λεγόμενη «living cell therapy» βρίσκονταν ο Charlie Chaplin και ο Πάπας Πίος XII.
Παράλληλα, η ίδια η Clinique La Prairie αναφέρει στην ιστορική της παρουσίαση ότι από τη δεκαετία του 1950 προσέλκυε πολιτικούς, αριστοκράτες και προσωπικότητες από ολόκληρο τον κόσμο.
Εδώ όμως απαιτείται προσοχή.
Γύρω από τέτοιες θεραπείες δημιουργείται συχνά ένας μηχανισμός αυτοτροφοδοτούμενης φήμης: ένας διάσημος εμφανίζεται ως πελάτης, το όνομά του ενισχύει το κύρος της θεραπείας και στη συνέχεια η ίδια η δημοσιότητα λειτουργεί σχεδόν ως υποκατάστατο της επιστημονικής απόδειξης.
Το γεγονός ότι ένας διάσημος άνθρωπος επισκέφθηκε μια κλινική δεν αποδεικνύει ούτε ποια ακριβώς θεραπεία έκανε ούτε, βεβαίως, ότι αυτή ήταν αποτελεσματική.
Και υπάρχει μια εκπληκτική ιστορία που το αποδεικνύει.
Ο Frank Sinatra και τα «έμβρυα μαύρων προβάτων»
Το 1984 το αμερικανικό National Enquirer δημοσίευσε μια εντυπωσιακή ιστορία.
Ισχυριζόταν ότι ο Frank Sinatra είχε ταξιδέψει μυστικά στην ελβετική κλινική για θεραπεία αναζωογόνησης και είχε λάβει ενέσεις με ζωντανά κύτταρα από έμβρυα μαύρων προβάτων.
Η ιστορία ήταν ψευδής.
Ο Sinatra προσέφυγε στη δικαιοσύνη.
Το 1986 αμερικανικό δικαστήριο επιδίκασε στον τραγουδιστή 450.000 δολάρια σε βάρος της Clinique La Prairie. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ των Los Angeles Times, οι καταθέσεις είχαν καταδείξει ότι ο Sinatra δεν είχε κάνει ενέσεις κυττάρων προβάτου στη συγκεκριμένη κλινική ούτε σε άλλη κλινική αναζωογόνησης.
Η απόφαση επικυρώθηκε αργότερα από ομοσπονδιακό Εφετείο.
Η υπόθεση Sinatra είναι εξαιρετικά αποκαλυπτική.
Όχι επειδή αποδεικνύει ότι οι θεραπείες με κύτταρα προβάτων δεν υπήρχαν.
Αλλά επειδή δείχνει πόσο ισχυρός είχε γίνει ο μύθος γύρω από αυτές.
Τα «μαύρα πρόβατα» είχαν πλέον περάσει από την ιατρική ιστορία στην ποπ κουλτούρα.
Μπορούσαν πραγματικά να «ανανεώσουν» τον οργανισμό;
Εδώ η ιστορία συναντά την επιστήμη.
Το 1960, όταν ο Niehans βρισκόταν ακόμη στο απόγειο της διεθνούς φήμης του, το JAMA παρουσίαζε ήδη την κυτταρική θεραπεία ως αμφιλεγόμενη και μη αποδεδειγμένη θεραπεία.
Αργότερα, ανασκόπηση στο CA: A Cancer Journal for Clinicians κατέγραψε τη fresh cell therapy και παρέπεμψε τόσο σε κριτικές επιστημονικές αξιολογήσεις όσο και σε αναφορές σοβαρών περιστατικών, συμπεριλαμβανομένων θανάτων μετά από κυτταρική θεραπεία.
Η σύγχρονη επιστημονική ανασκόπηση της ιστορίας της μεθόδου είναι ακόμη σαφέστερη: επισημαίνει ότι υπήρχαν τεκμηριωμένες ανησυχίες για την ασφάλεια και έλλειψη ισχυρών δημοσιευμένων κλινικών αποδείξεων για την αρχική κυτταροθεραπεία του Niehans.
Και ίσως η πιο ενδιαφέρουσα απάντηση έρχεται από την ίδια την Ελβετία.
Η Swissmedic, περιγράφοντας χρόνια αργότερα τις λεγόμενες fresh cell therapies, εξηγούσε ότι ζωντανά ζωικά κύτταρα ,συνήθως από έμβρυα προβάτων ή πλακούντα αναμειγνύονταν με διάλυμα και χορηγούνταν ενδομυϊκά με στόχο, μεταξύ άλλων, την «αναζωογόνηση» και το anti-ageing.
Η θέση των ελβετικών αρχών ήταν κατηγορηματική: δεν υπήρχε επιστημονική βάση για τους ισχυρισμούς αποτελεσματικότητας αυτών των θεραπειών.
Στους κινδύνους περιλαμβάνονταν αλλεργικές αντιδράσεις, αποστήματα στο σημείο της ένεσης, σηψαιμία και πιθανή μετάδοση παθογόνων.
Οι ελβετικές αρχές προχώρησαν μάλιστα σε εκστρατεία κατά παράνομων fresh cell therapies και μη εγκεκριμένων παρασκευασμάτων.
Το ανοσοποιητικό σύστημα δεν γνωρίζει από «ελιξίρια νεότητας»
Υπάρχει και ένα θεμελιώδες βιολογικό ζήτημα.
Η μεταφορά κυττάρων, ιστών ή οργάνων από ένα ζωικό είδος στον άνθρωπο ανήκει στο πεδίο της ξενομεταμόσχευσης.
Και η ξενομεταμόσχευση είναι πραγματικό και εξαιρετικά σοβαρό πεδίο της σύγχρονης βιοϊατρικής έρευνας.
Δεν έχει όμως καμία σχέση με την απλοϊκή ιδέα ότι ένα «νεαρό» ζωικό κύτταρο μεταφέρει τη νεότητά του στον άνθρωπο.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει επισημάνει ότι η μεταφορά ζωικών κυττάρων, ιστών ή οργάνων στον άνθρωπο συνοδεύεται από ιδιαίτερους κινδύνους, μεταξύ των οποίων η πιθανότητα μετάδοσης γνωστών ή άγνωστων λοιμωδών παραγόντων από τα ζώα στον άνθρωπο.
Η πραγματική βιολογία είναι πολύ πιο σύνθετη από την υπόσχεση της «αναζωογόνησης».
Από τα fresh cells στα stem cells, τα exosomes και το longevity
Και κάπου εδώ η παλιά ιστορία αρχίζει να ακούγεται παράξενα σύγχρονη.
Σχεδόν έναν αιώνα μετά τον Niehans, η πραγματική επιστήμη της αναγεννητικής ιατρικής έχει κάνει τεράστια βήματα.
Υπάρχει σοβαρή επιστημονική έρευνα στα βλαστοκύτταρα, στις κυτταρικές και γονιδιακές θεραπείες, στη μηχανική ιστών και σε νέες προσεγγίσεις αναγέννησης.
Ακριβώς όμως επειδή πρόκειται για συναρπαστικούς τομείς της επιστήμης, οι λέξεις τους αποκτούν τεράστια εμπορική δύναμη.
Stem cells.
Regenerative medicine.
Cellular rejuvenation.
Exosomes.
Longevity.
Όροι που περιγράφουν πραγματικά πεδία επιστημονικής έρευνας μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για να προσδώσουν κύρος σε παρεμβάσεις των οποίων η αποτελεσματικότητα δεν έχει αποδειχθεί.
Και το ζήτημα δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν.
Ο αμερικανικός FDA έχει προειδοποιήσει τους καταναλωτές για προϊόντα που προωθούνται ως regenerative medicine, συμπεριλαμβανομένων προϊόντων με βλαστοκύτταρα και εξωσώματα, χωρίς να έχει αποδειχθεί ότι είναι ασφαλή και αποτελεσματικά για τους ισχυρισμούς με τους οποίους διαφημίζονται.
Έχουν αναφερθεί σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες από μη εγκεκριμένες τέτοιες παρεμβάσεις, μεταξύ των οποίων λοιμώξεις, ανεπιθύμητες ανοσολογικές αντιδράσεις, ακόμη και σχηματισμός όγκων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αναγεννητική ιατρική είναι ψευδοεπιστήμη.
Κάθε άλλο.
Αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα και πιο ενδιαφέροντα πεδία της σύγχρονης βιοϊατρικής.
Ακριβώς γι’ αυτό όμως είναι απαραίτητο να ξεχωρίζουμε την πραγματική επιστημονική έρευνα και τις εγκεκριμένες θεραπείες από την εμπορική χρήση της επιστημονικής ορολογίας.
Το ελιξίριο αλλάζει όνομα
Ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας.
Οι άνθρωποι που ταξίδευαν στην Ελβετία αναζητώντας την αναζωογόνηση δεν ήταν κατ’ ανάγκην αφελείς.
Ανάμεσά τους βρίσκονταν άνθρωποι πλούσιοι, ισχυροί, μορφωμένοι και με πρόσβαση στους καλύτερους γιατρούς της εποχής τους.
Είχαν όμως κάτι κοινό με εμάς.
Δεν ήθελαν να γεράσουν.
Και είχαν την οικονομική δυνατότητα να πληρώσουν ακριβά για την πιθανότητα ότι η επιστήμη είχε ίσως ανακαλύψει έναν τρόπο να καθυστερήσει τον χρόνο.
Σήμερα δεν μιλάμε για «ελιξίρια».
Μιλάμε για longevity, regenerative medicine, βιοδείκτες γήρανσης, βιολογική ηλικία, stem cells, exosomes και κυτταρικό επαναπρογραμματισμό.
Πίσω όμως από τις διαφορετικές λέξεις παραμένει η ίδια κρίσιμη ερώτηση:
Πού τελειώνει η πραγματική επιστημονική καινοτομία και πού αρχίζει η υπόσχεση που προηγείται της απόδειξης;
Η ιστορία του Paul Niehans και των περίφημων κυττάρων των προβάτων δεν είναι απλώς μια παράξενη υποσημείωση στην ιστορία της ιατρικής.
Είναι μια υπενθύμιση ότι κάθε εποχή διαθέτει το δικό της επιστημονικό λεξιλόγιο για ένα από τα αρχαιότερα όνειρα του ανθρώπου:
να νικήσει τον χρόνο.
Και όσο ισχυρότερη γίνεται η επιστήμη, τόσο μεγαλύτερη γίνεται και η ανάγκη να μπορούμε να διακρίνουμε την επιστημονική δυνατότητα από την επιστημονικοφανή υπόσχεση.
Πηγές
- Swissmedic – Swiss Agency for Therapeutic Products. Fresh cell therapy / Action plan to combat illegal fresh cell therapies. Οι ελβετικές αρχές περιγράφουν τη χρήση ζωικών κυττάρων, κυρίως από έμβρυα προβάτων, τις υποσχέσεις anti-ageing και τους σχετικούς κινδύνους.
- World Health Organization (WHO). Xenotransplantation: Guidance on Infectious Disease Prevention and Management. WHO/EMC/ZOO/98.1. Για τους κινδύνους που συνδέονται με τη μεταφορά ζωικών κυττάρων, ιστών και οργάνων στον άνθρωπο.
- U.S. Food and Drug Administration (FDA). Important Patient and Consumer Information About Regenerative Medicine Therapies και Consumer Alert on Regenerative Medicine Products Including Stem Cells and Exosomes. Για τη διάκριση ανάμεσα στην πραγματική αναγεννητική ιατρική και σε μη εγκεκριμένα προϊόντα που προωθούνται με μη αποδεδειγμένους ισχυρισμούς.
- Laurent A. et al. Back to the Cradle of Cytotherapy: Integrating a Century of Clinical Research and Biotechnology-Based Manufacturing for Modern Tissue-Specific Cellular Treatments in Switzerland. Δημοσιευμένη επιστημονική ανασκόπηση για την ιστορία της κυτταροθεραπείας στην Ελβετία, τον Paul Niehans και τη μετάβαση προς τη σύγχρονη κυτταρική ιατρική.
- CA: A Cancer Journal for Clinicians. Fresh Cell Therapy. 1991;41:126–128. Ιστορική και κριτική επιστημονική αναφορά στη μέθοδο και στους προβληματισμούς σχετικά με την αποτελεσματικότητα και την ασφάλειά της.
- JAMA. New Cells for Old – For “Well-Heeled” Oldsters. 1960;172(7):708–709. Σύγχρονη προς την εποχή του Niehans ιατρική αναφορά στην αμφιλεγόμενη και μη αποδεδειγμένη τότε θεραπεία.
- Los Angeles Times / U.S. Court records. Clinic to Pay Sinatra $450,000 (1986) και Sinatra Wins Health Clinic Case (1988). Για την υπόθεση του ψευδούς ισχυρισμού ότι ο Frank Sinatra είχε κάνει ενέσεις με κύτταρα από έμβρυα μαύρων προβάτων.
- Clinique La Prairie. The legacy of Dr. Paul Niehans in cellular therapy and longevity. Χρησιμοποιείται αποκλειστικά ως πρωτογενής πηγή για τον τρόπο με τον οποίο η ίδια η κλινική παρουσιάζει σήμερα την ιστορία του ιδρυτή της και την απαρχή της cellular therapy.
