Από την αρχαία Κύπρο και την Αφροδίτη της Μήλου μέχρι τον Botticelli και τη σύγχρονη τέχνη, η έκθεση «Aphrodite: The Making of a Goddess» γίνεται αφορμή να αναζητήσουμε πώς μια αρχαία θεότητα μεταμορφώθηκε σε ένα από τα πιο ανθεκτικά σύμβολα του δυτικού πολιτισμού.
Υπάρχουν μορφές που ανήκουν σε μια συγκεκριμένη εποχή. Και υπάρχουν κάποιες άλλες που μοιάζουν να ταξιδεύουν μέσα στον χρόνο, αλλάζοντας κάθε φορά πρόσωπο για να επιβιώσουν.
Η Αφροδίτη ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Θεά του έρωτα, της επιθυμίας και της ομορφιάς, υπήρξε αντικείμενο λατρείας, φόβου, πόθου και καλλιτεχνικής εμμονής. Τη σμίλεψαν σε μάρμαρο. Τη ζωγράφισαν γυμνή να αναδύεται από τη θάλασσα. Την ονόμασαν Venus. Την επαναδημιούργησαν ζωγράφοι, ποιητές και σύγχρονοι καλλιτέχνες.
Και περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα εξακολουθεί να βρίσκεται ανάμεσά μας.
Αυτή την εκπληκτική αντοχή μιας αρχαίας θεότητας στον χρόνο εξετάζει η έκθεση «Aphrodite: The Making of a Goddess» στο Ashmolean Museum της Οξφόρδης. Και το ενδιαφέρον της δεν βρίσκεται μόνο στα αντικείμενα που παρουσιάζει, αλλά σε ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα:
Πώς δημιουργείται μια θεά και ποιος αποφασίζει τελικά πώς μοιάζει η ομορφιά;
Η θεά που αναδύθηκε από τη θάλασσα
Η πιο διάσημη ιστορία για τη γέννηση της Αφροδίτης βρίσκεται στη Θεογονία του Ησιόδου.
Μέσα από μια βίαιη κοσμογονική αφήγηση, η θεά γεννιέται από τον αφρό της θάλασσας και φτάνει στις ακτές της Κύπρου. Από εκεί προέρχεται και η βαθιά σύνδεσή της με το νησί, το οποίο εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα λατρείας της.
Στον Όμηρο συναντάμε μια διαφορετική παράδοση: η Αφροδίτη παρουσιάζεται ως κόρη του Δία και της Διώνης.
Ήδη λοιπόν από την αρχαιότητα δεν υπήρχε μόνο μία Αφροδίτη.
Και ίσως αυτό να είναι το πρώτο μυστικό της μακροβιότητάς της.
Η ταυτότητά της μπορούσε να αλλάζει.
Πριν από την Αφροδίτη
Η ιστορία γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν κοιτάξουμε προς την Ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή.
Οι μελετητές έχουν εδώ και χρόνια επισημάνει ομοιότητες ανάμεσα στην Αφροδίτη και παλαιότερες θεότητες που συνδέονταν με τον έρωτα, τη γονιμότητα, τη σεξουαλικότητα και την εξουσία, όπως η φοινικική Αστάρτη και η μεσοποταμιακή Ιστάρ.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ελληνική Αφροδίτη ήταν αντίγραφο» μιας παλαιότερης θεάς.
Δείχνει όμως κάτι πολύ πιο συναρπαστικό: οι πολιτισμοί δεν αναπτύσσονται σε απομόνωση.Ιδέες, σύμβολα και θεότητες ταξιδεύουν μαζί με ανθρώπους, εμπορεύματα και ιστορίες. Μεταμορφώνονται καθώς περνούν από τον έναν κόσμο στον άλλο.
Και η Αφροδίτη φαίνεται να αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα αυτής της πολιτιστικής συνάντησης.
Η ομορφιά αποκτά σώμα
Στην αρχαία ελληνική τέχνη η εικόνα της Αφροδίτης δεν ήταν εξαρχής αυτή που σήμερα θεωρούμε αυτονόητη.
Με τον χρόνο όμως οι καλλιτέχνες άρχισαν να συνδέουν όλο και περισσότερο τη θεά με το ιδανικό γυναικείο σώμα.
Καθοριστική στιγμή θεωρείται η περίφημη Αφροδίτη της Κνίδου του Πραξιτέλη, τον 4ο αιώνα π.Χ. Το πρωτότυπο δεν σώζεται, αλλά είναι γνωστό μέσα από μεταγενέστερα αντίγραφα.
Ήταν μια εικόνα που προκάλεσε αίσθηση: μία θεά παρουσιαζόταν ολόγυμνη σε μνημειακή κλίμακα.
Αιώνες αργότερα, μία άλλη Αφροδίτη θα γινόταν ίσως ακόμη διασημότερη.
Η Αφροδίτη της Μήλου, που ανακαλύφθηκε το 1820 και βρίσκεται σήμερα στο Λούβρο, μετατράπηκε σε παγκόσμιο σύμβολο της κλασικής ομορφιάς.
Ένα σώμα χωρίς χέρια έγινε, παραδόξως, μία από τις πληρέστερες εικόνες που έχουμε κατασκευάσει για την τελειότητα.
Όταν η Αφροδίτη έγινε Venus
Οι Ρωμαίοι την ονόμασαν Venus.
Και η θεά απέκτησε νέες σημασίες.
Η Venus δεν ήταν μόνο η θεότητα του έρωτα και της ομορφιάς. Συνδέθηκε με την καταγωγή και την πολιτική ταυτότητα της Ρώμης μέσω του Αινεία, του γιου της σύμφωνα με τον μύθο.
Με τον Ιούλιο Καίσαρα και τον Αύγουστο η Venus απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη πολιτική σημασία.
Μια ελληνική θεότητα είχε πλέον μεταμορφωθεί σε κομμάτι της ρωμαϊκής αυτοεικόνας.
Και όμως η μεγαλύτερη μεταμόρφωσή της δεν είχε ακόμη έρθει.
Ο Botticelli την ξαναφέρνει από τη θάλασσα
Στα τέλη του 15ου αιώνα ο Sandro Botticelli ζωγραφίζει μια εικόνα που θα γίνει μία από τις πιο αναγνωρίσιμες στην ιστορία της δυτικής τέχνης.
Η Γέννηση της Αφροδίτης.
Η θεά στέκεται πάνω σε ένα κοχύλι και φτάνει στην ακτή. Τα μακριά μαλλιά της κινούνται στον άνεμο. Το σώμα της είναι ταυτόχρονα εκτεθειμένο και συγκρατημένο.
Ο Botticelli δεν αναπαριστούσε απλώς έναν αρχαίο μύθο.
Η Αναγέννηση ανακάλυπτε εκ νέου την κλασική αρχαιότητα και η Αφροδίτη γινόταν το ιδανικό όχημα για να επιστρέψει το ανθρώπινο σώμα στο κέντρο της τέχνης.
Από εκείνη τη στιγμή η εικόνα της θα αποκτούσε σχεδόν ανεξάρτητη ζωή.
Από θεά σε πρότυπο ομορφιάς
Εδώ όμως αρχίζει και ένα δυσκολότερο ερώτημα.
Τι συμβαίνει όταν μια θεότητα που συμβολίζει την ομορφιά μετατρέπεται σε μέτρο σύγκρισης για τις πραγματικές γυναίκες;
Για αιώνες η Venus αποτέλεσε σημείο αναφοράς για το γυναικείο σώμα στη δυτική τέχνη.
Αλλά το σώμα που θεωρούνταν «ιδανικό» δεν έμενε ποτέ πραγματικά ίδιο.
Άλλαξε από την αρχαιότητα στην Αναγέννηση, από τον Rubens στον νεοκλασικισμό και από τη ζωγραφική στη φωτογραφία, τον κινηματογράφο, τη διαφήμιση και σήμερα στα social media.
Κάθε εποχή δημιουργεί τη δική της Αφροδίτη.
Και κάθε εποχή πιστεύει, έστω για λίγο, ότι ανακάλυψε την ομορφιά.
Η θεά που δεν εξαφανίστηκε ποτέ
Ίσως αυτό εξηγεί γιατί η Αφροδίτη εξακολουθεί να ενδιαφέρει τη σύγχρονη τέχνη.
Δεν είναι πια απαραίτητο να εμφανίζεται ως μια γυμνή γυναίκα πάνω σε κοχύλι.
Μπορεί να γίνει αφορμή για να μιλήσουμε για το σώμα, το φύλο, την επιθυμία, την εξουσία, την ταυτότητα, ακόμη και για τον τρόπο με τον οποίο η εμπορική κουλτούρα κατασκευάζει πρότυπα ομορφιάς.
Η εικόνα της μπορεί να αμφισβητηθεί, να αποδομηθεί, να γίνει ειρωνική ή πολιτική.
Και ακριβώς αυτή η δυνατότητα συνεχούς επανερμηνείας είναι που την κρατά ζωντανή.
Ποιος αποφασίζει τι είναι όμορφο;
Ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο σύγχρονο ερώτημα που μπορεί να μας θέσει μια αρχαία θεά.
Ζούμε σε μια εποχή όπου η εικόνα του ανθρώπινου σώματος δεν διαμορφώνεται μόνο από γλύπτες και ζωγράφους.
Διαμορφώνεται καθημερινά μέσα από εκατομμύρια φωτογραφίες, φίλτρα, αλγορίθμους, influencers, διαφημίσεις και πλέον εικόνες που δημιουργούνται από τεχνητή νοημοσύνη.
Τα πρότυπα μπορούν να αλλάζουν μέσα σε λίγα χρόνια ή ακόμη και μέσα σε λίγους μήνες.
Κι όμως η ανάγκη να ορίσουμε τι θεωρούμε όμορφο παραμένει.
Ίσως γι’ αυτό εξακολουθούμε να επιστρέφουμε στην Αφροδίτη.
Η ιστορία της αποδεικνύει ότι η ομορφιά που θεωρούμε αιώνια ήταν πάντοτε αποτέλεσμα της εποχής που την δημιούργησε
Η Αφροδίτη γεννήθηκε, σύμφωνα με τον μύθο, μέσα από τον αφρό της θάλασσας.
Η εικόνα της όμως γεννιέται ξανά και ξανά εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Και ίσως η πραγματική της δύναμη να μην βρίσκεται στο ότι έγινε κάποτε το σύμβολο της ομορφιάς. Αλλά στο ότι κάθε εποχή αν και υιοθετεί διαφορετικά πρότυπα ομορφιάς, ο θρόνος της Αφροδίτης δεν αμφισβητήθηκε ποτέ.
