Νοσοκόμες, γιατροί, τραυματιοφορείς και εθελοντές: η ιστορία της φροντίδας στο μέτωπο και στα μετόπισθεν, εκεί όπου κάθε τραυματίας ήταν μια ζωή που έπρεπε να σωθεί.
Η ιστορία ενός πολέμου μπορεί να διαβαστεί και από την «πλευρά του φορείου». Από τη διαδρομή που χωρίζει τον τόπο του τραυματισμού από το χειρουργείο. Από την προσπάθεια να φτάσει ένας άνθρωπος ζωντανός εκεί όπου κάποιος μπορεί να τον βοηθήσει.
Στην επέτειο της 28ης Οκτωβρίου, αυτή η πλευρά της ιστορίας είναι το ίδιο ηρωική όσο και όλων όσων βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή. Στον πόλεμο του 1940–1941, δίπλα στους στρατιώτες εργάστηκαν νοσοκόμες, γιατροί, τραυματιοφορείς και εθελοντές. Η συμβολή τους είχε το βάρος μιας καθημερινής ευθύνης: να περιθάλψουν ανθρώπους μέσα σε συνθήκες που διαρκώς δημιουργούσαν νέους τραυματίες και ασθενείς.
Οι γυναίκες πίσω από τη λευκή στολή
Με την έναρξη του πολέμου, ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός κινητοποίησε τις εθελόντριες αδελφές νοσοκόμες, τους Σαμαρείτες τραυματιοφορείς και το εθελοντικό δυναμικό του. Η βοήθεια αφορούσε τόσο τους στρατιώτες όσο και τους τραυματίες των αεροπορικών βομβαρδισμών, όπως αναφέρει επετειακή ανακοίνωσή του που δημοσιεύθηκε στην ΕΡΤnews.
Οι φωτογραφίες της εποχής μάς έχουν αφήσει τη γνώριμη εικόνα των νοσοκόμων με τις λευκές στολές. Για ν’ αντιληφθούμε όμως την προσφορά τους, χρειάζεται να σκεφτούμε την εργασία πίσω από αυτή την εικόνα. Την ευθύνη απέναντι στον ασθενή, τη συνεργασία με τους γιατρούς, την ανάγκη να παραμένεις προσεκτικός όταν η κούραση σ’ έχει εξαντλήσει. Η συμπόνια αποκτούσε κυρίαρχη σημασία μέσα από τη νοσηλευτική φροντίδα.
Ανάμεσα στις γυναίκες που συνέβαλαν στην οργάνωση αυτής της προσπάθειας ξεχωρίζει η Αθηνά Μεσολωρά. Με σπουδές δημόσιας υγείας στο Λονδίνο και μακρά θητεία στη νοσηλευτική εκπαίδευση και στον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό, είχε ήδη εργαστεί για την προετοιμασία νοσηλευτικών στελεχών. Στον πόλεμο βρέθηκε και στην Ήπειρο, κοντά στους στρατιώτες και στις νοσοκόμες. Η διαδρομή της υπενθυμίζει πόση σημασία είχε η γνώση και η οργάνωση πίσω από την εθελοντική κινητοποίηση.
Η διαδρομή μέχρι τη βοήθεια
Η διάσωση ενός τραυματία άρχιζε πριν φτάσει στον γιατρό. Στο ορεινό μέτωπο, η μεταφορά μπορούσε να ξεκινά με φορείο και να συνεχίζεται με υποζύγια ή μεταγωγικά οχήματα. Το δύσβατο έδαφος και η κακοκαιρία δυσκόλευαν τη διακομιδή. Κάτοικοι της Ηπείρου συνέδραμαν μεταφέροντας τραυματίες, φάρμακα και υγειονομικό υλικό. [3]
Σήμερα η λέξη «διακομιδή» μπορεί να μας φέρνει στον νου ένα ασθενοφόρο. Στο συγκεκριμένο ιστορικό περιβάλλον, περιέγραφε μια διαδρομή που εξαρτιόταν από την αντοχή ανθρώπων, τη δυνατότητα μεταφοράς και την πρόσβαση σε περίθαλψη. Κάθε κρίκος αυτής της προσπάθειας είχε σημασία. Ο τραυματιοφορέας και ο πολίτης που βοηθούσε στη μεταφορά συμμετείχαν άμεσα στην πιθανότητα να σωθεί μια ζωή.
Το κρύο που γέμιζε τα νοσοκομεία
Οι υγειονομικές υπηρεσίες αντιμετώπιζαν και τις βαριές συνέπειες του ψύχους. Τα κρυοπαγήματα αποτέλεσαν σημαντικό πρόβλημα του πολέμου, με ασθενείς να χρειάζονται νοσηλεία μαζί με τους τραυματίες των μαχών. Σε ιστορικό κείμενο της Επιστημονικής Ένωσης Υγειονομικών Ενόπλων Δυνάμεων καταγράφεται ότι στα ναυτικά νοσοκομεία νοσηλεύτηκαν χιλιάδες στρατιώτες του μετώπου, ανάμεσά τους τραυματίες και πάσχοντες από κρυοπαγήματα. [4]
Η περίθαλψη απαιτούσε έτσι ένα δίκτυο που εκτεινόταν πέρα από την πρώτη γραμμή. Πίσω από τη λέξη «μέτωπο» υπήρχαν νοσοκομεία, προσωπικό και υλικά που έπρεπε να βρίσκονται διαθέσιμα. Ο πόλεμος δοκίμαζε ταυτόχρονα το σώμα του στρατιώτη και τη δυνατότητα ολόκληρης της κοινωνίας να τον υποστηρίξει.
Ο εθελοντισμός αποκτούσε συγκεκριμένη μορφή
Ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός οργάνωσε επίσης Κέντρο Εθελοντικής Αιμοδοσίας και διανομή φιαλών αίματος για τις ανάγκες των στρατιωτικών νοσοκομείων και των χειρουργείων του μετώπου. Η προσφορά αίματος αποτελούσε έναν ακόμη τρόπο συμμετοχής στη διάσωση των τραυματιών. [1] Παράλληλα, η κινητοποίηση στα μετόπισθεν περιλάμβανε την παρασκευή και την αποστολή μάλλινων ειδών για τους στρατιώτες. [3]
Τέτοιες πράξεις μάς βοηθούν να καταλάβουμε τι σημαίνει συλλογική φροντίδα. Ο καθένας μπορούσε να προσφέρει κάτι διαφορετικό, ανάλογα με τη γνώση, τις δυνάμεις και τα μέσα του. Για τον άνθρωπο που δεχόταν τη βοήθεια, όμως, η αξία της ήταν απολύτως συγκεκριμένη: πρόσβαση σε θεραπεία, προστασία από το κρύο, υποστήριξη στην πιο ευάλωτη στιγμή του.
Η φροντίδα των αιχμαλώτων
Στο Αρχείο της ΕΡΤ διασώζεται ένα ιδιαίτερα εύγλωττο τεκμήριο. Σε κινηματογραφικά επίκαιρα του Δεκεμβρίου 1940 καταγράφονται Ιταλοί αξιωματικοί, αιχμάλωτοι, να νοσηλεύονται σε νοσοκομείο της Αθήνας και να δέχονται φροντίδα από γιατρούς και νοσοκόμες. Πάνω από τα κρεβάτια τους διακρίνονται πινακίδες με τα ονόματά τους στα ιταλικά.
Τα πλάνα αυτά καταγράφουν μια συγκεκριμένη στιγμή περίθαλψης μέσα στον πόλεμο. Μας επιτρέπουν να σταθούμε στην ανθρώπινη σημασία της: ο τραυματισμένος αιχμάλωτος έχει ανάγκη θεραπείας, όπως κάθε άλλος ασθενής. Η ευθύνη εκείνου που τον φροντίζει παραμένει η προστασία της ζωής του.
Να θυμόμαστε και εκείνους που φρόντισαν
Τι σημαίνει να φροντίζεις έναν άνθρωπο όταν κινδυνεύει και η δική σου ζωή; Το ερώτημα διατρέχει την ιστορία του υγειονομικού προσωπικού σε κάθε πόλεμο. Η απάντηση χρειάζεται να αναζητηθεί στην καθημερινή εργασία, στην εκπαίδευση, στις δύσκολες αποφάσεις και στην επιμονή να συνεχιστεί η περίθαλψη.
Η 28η Οκτωβρίου μάς δίνει την ευκαιρία να κρατήσουμε στη μνήμη μας και αυτούς τους ανθρώπους. Τις νοσοκόμες και τους γιατρούς, τους τραυματιοφορείς και τους εθελοντές, όσους έβαλαν τις γνώσεις και τις δυνάμεις τους στην υπηρεσία του τραυματία. Να αναγνωρίσουμε το έργο τους σημαίνει να δώσουμε στη φροντίδα τη θέση που της ανήκει στην ιστορία μας.
Πηγές και ιστορική τεκμηρίωση:
