Από τις αυλές της εξουσίας μέχρι τις οικογενειακές υποθέσεις, η ιστορία των δηλητηριάσεων αποκαλύπτει τη διαδρομή από την υποψία στην επιστημονική απόδειξη.
Υπάρχουν εγκλήματα που αφήνουν πίσω τους μια σκηνή βίας. Και άλλα που, στην αρχή, εμφανίζονται ως ένα ανεξήγητο περιστατικό ασθένειας. Η δεύτερη περίπτωση βρίσκεται στον πυρήνα της σκοτεινής γοητείας που ασκούν οι ιστορίες δηλητηριάσεων: η πιθανότητα, δηλαδή, να κρύβεται μια ανθρώπινη πρόθεση πίσω από κάτι που μοιάζει με ατυχία.
Η πρόσφατη υπόθεση στο Περιστέρι, όπου μια γυναίκα κατηγορείται ότι επιχείρησε να δηλητηριάσει με ατροπίνη τον εν διαστάσει σύζυγό της, επαναφέρει αυτή την αγωνία. Η ίδια αρνείται τις κατηγορίες, και η υπόθεση χρειάζεται να αντιμετωπίζεται με τον σεβασμό που απαιτεί το τεκμήριο αθωότητας. Η επικαιρότητα, ωστόσο, ανοίγει ένα ευρύτερο ιστορικό ερώτημα: πώς συνδέθηκε το δηλητήριο με την προσδοκία ότι ένας φόνος θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητος;
Η απάντηση περνά μέσα από την εξουσία, την περιουσία, τις στενές σχέσεις και, κυρίως, τα όρια της γνώσης κάθε εποχής.
Όταν η υποψία προηγούνταν της απόδειξης
Για τους περισσότερους από μας το δηλητήριο χρησιμοποιήθηκε συχνά στις βασιλικές αυλές και στα αστυνομικά μυθιστορήματα. Η ιστορία του είναι όμως πιο σύνθετη. Στη Βρετανία, στη δυτική Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες του 19ου αιώνα, η διαθεσιμότητα επικίνδυνων ουσιών τροφοδότησε έντονη κοινωνική ανησυχία. Η ιστορικός Katherine D. Watson περιγράφει έναν «πανικό για τα δηλητήρια», επισημαίνοντας ότι ο φόβος ξεπερνούσε την πραγματική συχνότητα των σχετικών δολοφονιών.
Αυτή η διάκριση έχει σημασία. Οι ιστορίες που προκαλούν τρόμο δεν αποτυπώνουν πάντοτε το πόσο συχνά συμβαίνει κάτι. Αποτυπώνουν, όμως, τις ανασφάλειες μιας κοινωνίας.
Στην περίπτωση της δηλητηρίασης, η ανασφάλεια αφορά την εμπιστοσύνη: ποιος βρίσκεται δίπλα μας, ποιος μας φροντίζει, ποιος μπορεί να έχει συμφέρον από τον θάνατό μας. Η ίδια η υποψία μπορεί να αλλάξει την ανάγνωση μιας σχέσης. Και όταν οι διαθέσιμες αποδείξεις είναι περιορισμένες, μια φήμη μπορεί εύκολα να αποκτήσει τη βαρύτητα γεγονότος.
Οι «σκόνες της κληρονομιάς»
Στη Γαλλία του 17ου αιώνα, ο όρος «poudres de succession» «σκόνες της κληρονομιάς» συμπύκνωνε με ανατριχιαστικό τρόπο τη σύνδεση δηλητηρίου και περιουσίας.
Μια από τις υποθέσεις που προηγήθηκαν του μεγάλου σκανδάλου των δηλητηρίων αφορούσε τη μαρκησία ντε Μπρινβιλιέ. Το 1672, μετά τον θάνατο του συντρόφου της, Γκοντέν ντε Σεντ-Κρουά, βρέθηκαν επιστολές στις οποίες εκείνη ανέφερε ότι είχε δηλητηριάσει τον πατέρα και τους δύο αδελφούς της. Ακολούθησαν φυγή, σύλληψη και δίκη. Η μαρκησία εκτελέστηκε το 1676.
Το ενδιαφέρον της ιστορίας δεν εξαντλείται στη φρίκη. Βρίσκεται και στη διαπίστωση ότι η απειλή μπορούσε να προέρχεται από τα μέλη της οικογένειας. Η συγγένεια, που υποτίθεται ότι εγγυάται την προστασία, γινόταν πεδίο σύγκρουσης.
Το σκάνδαλο που έφτασε στην αυλή
Οι έρευνες που ακολούθησαν αποκάλυψαν ένα ευρύτερο δίκτυο και έφτασαν σε πρόσωπα της γαλλικής αριστοκρατίας. Το 1679 ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ συγκρότησε ειδικό δικαστήριο, τη Chambre ardente, για τις σχετικές υποθέσεις.
Στις καταθέσεις αναμειγνύονταν καταγγελίες δηλητηριάσεων, δοξασίες περί μαγείας, υπερβολές και αφηγήσεις που είχαν αποσπαστεί με βασανιστήρια. Η ίδια η ιστορική παρουσίαση του γαλλικού υπουργείου Δικαιοσύνης επισημαίνει τις ανακρίβειες και τις επινοήσεις σε αυτό το υλικό.
Η Μαντάμ ντε Μοντεσπάν, επί χρόνια ευνοούμενη του βασιλιά, βρέθηκε επίσης στο επίκεντρο του σκανδάλου, όπως καταγράφει το Ανάκτορο των Βερσαλλιών. Η εμπλοκή ενός ονόματος, όμως, δεν επιτρέπει να μετατρέπουμε κάθε κατηγορία σε αποδεδειγμένο έγκλημα.
Εδώ η ιστορία των δηλητηρίων συναντά την ιστορία της εξουσίας: ποιος κατηγορεί, ποιος προστατεύεται και ποιος έχει τη δυνατότητα να υπερασπιστεί τον εαυτό του;
Το εργαστήριο μπαίνει στην αίθουσα του δικαστηρίου
Στις αρχές της δεκαετίας του 1830, στην Αγγλία, η υπόθεση του John Bodle, που κατηγορήθηκε για τη δηλητηρίαση του παππού του, έφερε τον χημικό James Marsh αντιμέτωπο με ένα κρίσιμο πρόβλημα. Είχε εντοπίσει αρσενικό σε δείγμα, αλλά το εύρημα δεν διατηρήθηκε σε μορφή που να μπορούσε να παρουσιαστεί πειστικά στη δίκη. Ο Bodle αθωώθηκε.
Σύμφωνα με την ιστορική παρουσίαση της Εθνικής Βιβλιοθήκης Ιατρικής των ΗΠΑ, αυτή η εμπειρία ώθησε τον Marsh να αναπτύξει μια καταλληλότερη δοκιμασία ανίχνευσης αρσενικού, την οποία παρουσίασε το 1836. Η μέθοδος έγινε ορόσημο, αν και αργότερα χρειάστηκε βελτιώσεις.
Η αλλαγή ήταν ουσιαστική: το εργαστήριο αποκτούσε τη δυνατότητα να προσθέσει ένα ελέγξιμο εύρημα εκεί όπου προηγουμένως κυριαρχούσαν οι ενδείξεις.
Αυτό δεν σήμαινε ότι κάθε μυστήριο λύθηκε. Σήμαινε ότι η υποψία μπορούσε πλέον να υποβληθεί σε μια πιο συγκεκριμένη δοκιμασία.
Η δίκη της Μαρί Λαφάρζ
Το 1840, στη Γαλλία, η Μαρί Λαφάρζ κατηγορήθηκε για τη δηλητηρίαση του συζύγου της, Σαρλ. Η δίκη εξελίχθηκε σε δημόσια αναμέτρηση γύρω από την αξιοπιστία των επιστημονικών εξετάσεων.
Οι πρώτες αναλύσεις και οι επαναληπτικοί έλεγχοι έδωσαν αντικρουόμενα αποτελέσματα. Κλήθηκε τότε ο Mathieu Orfila, κορυφαίος εκπρόσωπος της αναπτυσσόμενης τοξικολογίας. Εντόπισε αρσενικό σε δείγματα από το σώμα και εξέτασε το έδαφος της ταφής, ώστε να ελέγξει αν αυτό μπορούσε να εξηγήσει το εύρημα. Η Λαφάρζ καταδικάστηκε, αλλά η επιστημονική αντιπαράθεση συνεχίστηκε και μετά την απόφαση.
Η υπόθεση δείχνει κάτι που συχνά χάνεται στις αφηγήσεις εγκλημάτων: η επιστήμη δεν λειτουργεί ως μια θεαματική αποκάλυψη χωρίς αντιρρήσεις. Χρειάζεται κατάλληλες μεθόδους, επαρκή εμπειρία και δυνατότητα ελέγχου των συμπερασμάτων.
Η ανίχνευση δεν είναι όλη η ιστορία
Μελετώντας εκατοντάδες αγγλικές υποθέσεις δηλητηρίασης από το 1750 έως το 1914, η Watson αναδεικνύει τη σταδιακή συγκρότηση της επιστημονικής πραγματογνωμοσύνης. Γιατροί και χημικοί έπρεπε να συνδυάζουν διαφορετικές γνώσεις: την εξέταση του σώματος και την αναγνώριση μιας ουσίας. Η ύπαρξη καλύτερων εξετάσεων χρειαζόταν και ανθρώπους που μπορούσαν να τις εφαρμόσουν και να εξηγήσουν σωστά τα αποτελέσματα στο δικαστήριο.
Από αυτή την ιστορική διαδρομή προκύπτει μια βασική διάκριση: άλλο η παρουσία μιας ουσίας, άλλο η ερμηνεία του ρόλου της και άλλο η απόδοση ευθύνης σε συγκεκριμένο άνθρωπο.
Ο αναγνώστης μιας είδησης αναζητά συνήθως μια καθαρή απάντηση. Η έρευνα χρειάζεται να συνδέσει επιμέρους ευρήματα, να εξετάσει εναλλακτικές εξηγήσεις και να αντέξει στον έλεγχο. Η βεβαιότητα ενός τίτλου δεν μπορεί να υποκαταστήσει αυτή τη διαδικασία.
Αυτό που τελικά μας αναστατώνει
Οι ιστορίες δηλητηριάσεων παραμένουν συγκλονιστικές επειδή αγγίζουν μια βαθύτερη αγωνία: την πιθανότητα ο κίνδυνος να βρίσκεται μέσα σε μια σχέση που θεωρούσαμε ασφαλή.
Η ιστορία τους, όμως, είναι και ιστορία ανθρώπων που προσπάθησαν να δώσουν απαντήσεις εκεί όπου υπήρχε μόνο φόβος. Χημικών, γιατρών και ερευνητών που επιδίωξαν να μετατρέψουν την ασαφή υποψία σε τεκμηριωμένη γνώση.
Ίσως γι’ αυτό το πιο ενδιαφέρον ερώτημα δεν είναι ποιος πίστεψε ότι θα ξεφύγει. Είναι πώς καταφέραμε, βήμα βήμα, να ξεχωρίζουμε την αφήγηση από το εύρημα και το εύρημα από την απόδειξη.
Πηγές
Katherine D. Watson, Poisoning Crimes and Forensic Toxicology Since the 18th Century (2020): https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1925362120937923
Γαλλικό υπουργείο Δικαιοσύνης, L’affaire des poisons: https://www.justice.gouv.fr/actualites/actualite/laffaire-poisons
Château de Versailles, Madame de Montespan: https://en.chateauversailles.fr/discover/history/great-characters/madame-montespan
National Library of Medicine, The Marsh test: https://www.nlm.nih.gov/exhibition/visibleproofs/galleries/technologies/marsh_image_2.html
National Library of Medicine, Toxicology on trial: Mathieu Orfila and the Lafarge murder case: https://www.nlm.nih.gov/exhibition/visibleproofs/galleries/cases/orfila.html
Katherine D. Watson, Medical and Chemical Expertise in English Trials for Criminal Poisoning, 1750–1914 (2006): https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1483199/
