Στις 29 Αυγούστου 1904 γεννήθηκε ο Werner Forssmann, ο Γερμανός γιατρός που τόλμησε το 1929 να πραγματοποιήσει ένα επικίνδυνο πείραμα στον ίδιο του τον εαυτό. Χρόνια αργότερα, η πράξη που αρχικά αντιμετωπίστηκε με δυσπιστία θα αναγνωριζόταν ως ένα από τα βήματα που άνοιξαν τον δρόμο για τον σύγχρονο καρδιακό καθετηριασμό.
Σήμερα ο καρδιακός καθετηριασμός αποτελεί μία από τις σημαντικότερες διαγνωστικές και θεραπευτικές τεχνικές της σύγχρονης Καρδιολογίας. Μέσα από τα αιμοφόρα αγγεία, οι γιατροί μπορούν να φτάσουν μέχρι την καρδιά, να μελετήσουν τη λειτουργία της και, με τις τεχνικές που αναπτύχθηκαν τις επόμενες δεκαετίες, να αντιμετωπίσουν σοβαρές καρδιαγγειακές παθήσεις χωρίς να απαιτείται πάντοτε ανοικτή χειρουργική επέμβαση.
Πίσω όμως από αυτή την εξέλιξη βρίσκεται μια ιστορία που μοιάζει περισσότερο με κινηματογραφικό σενάριο παρά με κεφάλαιο της Ιατρικής.
Η ιστορική ακτινογραφία του 1929, στην οποία διακρίνεται ο καθετήρας που ο Werner Forssmann προώθησε μέσω φλέβας του χεριού του έως τη δεξιά καρδιά. Πηγή: Werner Forssmann / Wikimedia Commons – Public Domain.
Ένας νεαρός γιατρός με μια παράτολμη ιδέα
Ο Werner Theodor Otto Forssmann γεννήθηκε στις 29 Αυγούστου 1904 στο Βερολίνο. Σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Friedrich Wilhelm και, ως νεαρός γιατρός, άρχισε να αναρωτιέται εάν θα μπορούσε κανείς να φτάσει με έναν λεπτό σωλήνα μέχρι την καρδιά μέσω μιας φλέβας.
Η ιδέα δεν ήταν απλώς τολμηρή. Για τα δεδομένα της εποχής θεωρούνταν εξαιρετικά επικίνδυνη.
Υπήρχε φόβος ότι η εισαγωγή ενός καθετήρα στην καρδιά θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρή αρρυθμία, τραυματισμό ή ακόμη και θάνατο. Ο Forssmann, όμως, πίστευε ότι η μέθοδος θα μπορούσε κάποτε να επιτρέψει την άμεση χορήγηση φαρμάκων στην καρδιά και να προσφέρει νέες δυνατότητες στη διάγνωση.
Όταν δεν κατάφερε να εξασφαλίσει την έγκριση που χρειαζόταν για να δοκιμάσει την ιδέα του σε ασθενή, αποφάσισε να κάνει κάτι ακραίο: να χρησιμοποιήσει ως πειραματόζωο τον ίδιο του τον εαυτό.
Το πείραμα του 1929
Το 1929, ενώ εργαζόταν στο νοσοκομείο του Eberswalde, ο 25χρονος Forssmann εισήγαγε έναν ουρολογικό καθετήρα σε φλέβα του χεριού του και τον προώθησε προς την καρδιά του. Στη συνέχεια κατευθύνθηκε στο ακτινολογικό τμήμα, όπου μια ακτινογραφία επιβεβαίωσε ότι ο καθετήρας είχε φτάσει μέχρι τον δεξιό κόλπο της καρδιάς.
Η εικόνα εκείνη θα γινόταν ιστορική.
Ο Forssmann είχε αποδείξει στον ίδιο του τον οργανισμό ότι ήταν δυνατόν να φτάσει κανείς στην καρδιά μέσω του φλεβικού συστήματος χωρίς την ανοικτή χειρουργική προσπέλαση που μέχρι τότε φαινόταν αυτονόητη.
Το πείραμα δημοσιεύθηκε την ίδια χρονιά με τίτλο που, σε ελεύθερη απόδοση, σήμαινε «Καθετηριασμός της καρδιάς».
Από την αμφισβήτηση στην αναγνώριση
Θα περίμενε κανείς ότι μια τέτοια απόδειξη θα προκαλούσε αμέσως ενθουσιασμό στην επιστημονική κοινότητα. Δεν συνέβη έτσι.
Η δουλειά του Forssmann αντιμετωπίστηκε με έντονη επιφύλαξη και η επαγγελματική του πορεία απομακρύνθηκε τελικά από την Καρδιολογία. Για χρόνια, το όνομά του δεν είχε τη θέση που αργότερα θα αποκτούσε στην ιστορία της Ιατρικής.
Η μεγάλη εξέλιξη ήρθε όταν άλλοι επιστήμονες πήραν την αρχική ιδέα και τη μετέτρεψαν σε συστηματική ιατρική μέθοδο.
Οι André Frédéric Cournand και Dickinson W. Richards ανέπτυξαν περαιτέρω τον καρδιακό καθετηριασμό και τον χρησιμοποίησαν για τη μελέτη της καρδιάς και της κυκλοφορίας.Και τότε ήρθε η μεγάλη δικαίωση.
Το 1956, σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά το παράτολμο πείραμα, ο Werner Forssmann μοιράστηκε με τους Cournand και Richards το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής «για τις ανακαλύψεις τους σχετικά με τον καρδιακό καθετηριασμό και τις παθολογικές μεταβολές στο κυκλοφορικό σύστημα».
Ο Καθετηριασμός του Forssman σηματοδότησε την νέα εποχή της Καρδιολογίας.
Η σημασία της ιστορίας του Forssmann γίνεται ακόμη μεγαλύτερη όταν τη δούμε από τα γεγονότα που ακολούθησαν.
Ο καρδιακός καθετηριασμός εξελίχθηκε σε βασικό εργαλείο της Καρδιολογίας. Η δυνατότητα πρόσβασης στην καρδιά και στα αγγεία μέσω καθετήρων συνέβαλε στην ανάπτυξη τεχνικών που επέτρεψαν στους γιατρούς όχι μόνο να διαγιγνώσκουν αλλά και να παρεμβαίνουν.
Η στεφανιογραφία, η αγγειοπλαστική, η τοποθέτηση stent και πολλές από τις σημερινές διακαθετηριακές επεμβάσεις αποτελούν μέρος μιας τεράστιας επιστημονικής διαδρομής που ακολούθησε.
Δεν θα ήταν ακριβές να αποδώσουμε όλες αυτές τις κατακτήσεις σε έναν μόνο άνθρωπο. Η σύγχρονη επεμβατική Καρδιολογία είναι αποτέλεσμα της δουλειάς πολλών επιστημόνων και πολλών δεκαετιών έρευνας.
Όμως το πείραμα του Forssmann υπήρξε ένα από τα καθοριστικά πρώτα βήματα.
Θα μπορούσε να συμβεί σήμερα;
Υπάρχει, ωστόσο, και μια δεύτερη πλευρά της ιστορίας.
Το πείραμα του Forssmann προκαλεί θαυμασμό για την τόλμη του, αλλά δεν αποτελεί πρότυπο για το πώς πρέπει να διεξάγεται σήμερα η ιατρική έρευνα.
Η σύγχρονη κλινική έρευνα απαρτίζεται από αυστηρούς κανόνες επιστημονικής και δεοντολογικής αξιολόγησης, πρωτόκολλα, διαδικασίες ενημερωμένης συγκατάθεσης και μηχανισμούς προστασίας των συμμετεχόντων.
Η ιστορία του επομένως δεν σημαίνει ότι η επιστημονική πρόοδος απαιτεί παράτολμα πειράματα χωρίς έλεγχο.
Μας θυμίζει κάτι διαφορετικό: πόσο πολύ έχουν αλλάξει ταυτόχρονα η Ιατρική και η αντίληψή μας για την ασφάλεια της έρευνας μέσα σε λιγότερο από έναν αιώνα.
Η 29η Αυγούστου ως αφορμή για να θυμηθούμε
Ο Werner Forssmann πέθανε το 1979, σε ηλικία 74 ετών.
Η επέτειος της γέννησής του στις 29 Αυγούστου είναι μια ευκαιρία να θυμηθούμε μια από τις πιο ασυνήθιστες ιστορίες της σύγχρονης Ιατρικής.
Ένας 25χρονος γιατρός, ένας καθετήρας, μια ακτινογραφία και μια ιδέα που οι περισσότεροι θεωρούσαν υπερβολικά επικίνδυνη, άλλαξε την ιστορία στην εξέλιξη της καρδιολογίας.
Είκοσι επτά χρόνια αργότερα, η Σουηδική Ακαδημία θα του απένειμε το Νόμπελ.
Και σχεδόν έναν αιώνα μετά το πείραμά του, εκατομμύρια ασθενείς σε ολόκληρο τον κόσμο επωφελούνται από καρδιολογικές τεχνικές που βασίζονται σε μια αρχή η οποία τότε έμοιαζε σχεδόν αδιανόητη: ότι οι γιατροί μπορούν να φτάσουν στην καρδιά χωρίς να χρειαστεί να ανοίξουν το θώρακα.
Πηγές
- Nobel Prize — The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1956: André F. Cournand, Werner Forssmann, Dickinson W. Richards
- Nobel Prize — Werner Forssmann – Biographical
- U.S. National Library of Medicine / PubMed — ιστορικές αναφορές στον καρδιακό καθετηριασμό και το πείραμα του Forssmann
- European Society of Cardiology — ιστορικές αναφορές στην εξέλιξη του καρδιακού καθετηριασμού
