Ζούμε σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι περνούν ατελείωτες ώρες μπροστά σε οθόνες, σκρολάροντας πληροφορίες λίγων δευτερολέπτων, αλλά δυσκολεύονται να αφιερώσουν είκοσι λεπτά σε ένα βιβλίο. Και στην Ελλάδα το φαινόμενο μοιάζει ακόμη πιο έντονο. Παρότι η χώρα που γέννησε τη φιλοσοφία, το θέατρο και τη γραπτή σκέψη κουβαλά τεράστια πολιτιστική κληρονομιά, οι έρευνες εδώ και χρόνια δείχνουν ότι οι Έλληνες διαβάζουν ελάχιστα βιβλία σε σύγκριση με άλλους Ευρωπαίους. Το ερώτημα όμως δεν είναι μόνο κοινωνικό. Είναι και βαθιά ανθρώπινο: Τι σημαίνει τελικά να μη διαβάζει κάποιος βιβλία; Και τι αποκαλύπτει αυτό για τον τρόπο που σκέφτεται, αισθάνεται και ζει;
Η εποχή της γρήγορης πληροφορίας
Το βιβλίο απαιτεί κάτι που ο σύγχρονος άνθρωπος δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να προσφέρει:
- συγκέντρωση,
- υπομονή,
- εσωτερική ησυχία,
- και χρόνο χωρίς συνεχή ερεθίσματα.
Τα social media εκπαιδεύουν τον εγκέφαλο:
- να αλλάζει εικόνες μέσα σε δευτερόλεπτα,
- να αναζητά άμεση ανταμοιβή,
- και να κουράζεται γρήγορα από οτιδήποτε απαιτεί βαθύτερη σκέψη.
Έτσι, το διάβασμα για πολλούς μοιάζει πλέον «βαρύ», ακόμη κι αν παλιότερα ήταν φυσική συνήθεια.
Διαβάζει λιγότερο επειδή δεν θέλει ή επειδή δεν έμαθε ποτέ να αγαπά το διάβασμα;
Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό σημείο.
Πολλοί άνθρωποι δεν συνδέθηκαν ποτέ πραγματικά με τα βιβλία. Το σχολείο συχνά παρουσίασε το διάβασμα:
- σαν υποχρέωση,
- σαν αποστήθιση,
- ή σαν εξεταστική πίεση.
Όχι σαν απόλαυση ή ανακάλυψη. Έτσι, αρκετοί ενήλικες βλέπουν ακόμη το βιβλίο σαν «κόπο» και όχι σαν προσωπικό ταξίδι.
Τι χαρακτήρα έχει συνήθως ένας άνθρωπος που δεν διαβάζει;
Φυσικά δεν μπορούμε να βγάλουμε απόλυτα συμπεράσματα για έναν άνθρωπο μόνο από το αν διαβάζει βιβλία ή όχι. Υπάρχουν εξαιρετικά ευφυείς, και δημιουργικοί που δεν είναι συστηματικοί αναγνώστες. Ωστόσο, η συστηματική αποχή από το διάβασμα συχνά συνδέεται με ορισμένα χαρακτηριστικά ή συνήθειες.
1. Προτίμηση στην άμεση πληροφορία
Οι άνθρωποι που δεν διαβάζουν συνήθως προτιμούν:
- γρήγορα συμπεράσματα,
- σύντομο περιεχόμενο,
- εικόνα αντί για ανάλυση,
- και εύκολη πληροφορία αντί για εμβάθυνση.
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι λιγότερο έξυπνοι. Συχνά όμως έχουν μάθει να λειτουργούν πιο επιφανειακά ως προς την επεξεργασία της γνώσης.
2. Δυσκολία εσωτερικής συγκέντρωσης
Το βιβλίο απαιτεί μοναχικότητα και εσωτερικό διάλογο. Κάποιοι άνθρωποι δυσκολεύονται να μείνουν μόνοι με τις σκέψεις τους.
Γι’ αυτό επιλέγουν συνεχώς:
- θόρυβο,
- οθόνες,
- βίντεο,
- ή συνεχή εξωτερικά ερεθίσματα.
3. Περιορισμένη φαντασία ή συναισθηματική εξερεύνηση
Η λογοτεχνία ειδικά βοηθά τον άνθρωπο:
- να μπει στη θέση άλλων,
- να καλλιεργήσει ενσυναίσθηση,
- να ταξιδέψει νοητικά,
- και να αναπτύξει φαντασία.
Όταν κάποιος δεν διαβάζει ποτέ, συχνά χάνει αυτή τη βαθιά εσωτερική άσκηση του νου και του συναισθήματος.
4. Πρακτικός ή έντονα ρεαλιστικός τρόπος σκέψης
Υπάρχουν επίσης άνθρωποι που λειτουργούν κυρίως πρακτικά. Δεν απολαμβάνουν τη θεωρία, τη φιλοσοφία ή την αφηρημένη σκέψη. Προτιμούν:
- δράση,
- εμπειρία,
- πρακτική εργασία,
- ή άμεση εφαρμογή.
Αυτό δεν είναι απαραίτητα αρνητικό. Απλώς δείχνει διαφορετικό τρόπο αντίληψης του κόσμου.
Το διάβασμα αλλάζει πραγματικά τον άνθρωπο;
Πολλές έρευνες δείχνουν ότι η συστηματική ανάγνωση βιβλίων:
- βελτιώνει τη συγκέντρωση,
- ενισχύει τη μνήμη,
- αυξάνει το λεξιλόγιο,
- καλλιεργεί την κριτική σκέψη,
- και βοηθά στην κατανόηση των συναισθημάτων των άλλων.
Το βιβλίο ουσιαστικά «γυμνάζει» τον εγκέφαλο διαφορετικά από τα γρήγορα ψηφιακά μέσα.
Η Ελλάδα και η χαμένη σχέση με την ανάγνωση
Ίσως το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι οι άνθρωποι διαβάζουν λίγο. Είναι ότι ολοένα περισσότεροι χάνουν την ικανότητα να μένουν συγκεντρωμένοι σε μια σκέψη για αρκετή ώρα.
Και αυτό επηρεάζει:
- τη σκέψη,
- τον δημόσιο διάλογο,
- τη φαντασία,
- ακόμη και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα.
Όταν μια κοινωνία σταματά να διαβάζει βαθιά, αρχίζει συχνά να σκέφτεται πιο πρόχειρα.
Τελικά, τι χάνει ένας άνθρωπος που δεν διαβάζει;
Δεν χάνει απλώς πληροφορίες.
Χάνει:
- εσωτερικά ταξίδια,
- διαφορετικές ζωές,
- άλλες οπτικές,
- βαθύτερη σκέψη,
- και στιγμές ουσιαστικής σιωπής μέσα σε έναν κόσμο συνεχούς θορύβου.
Γιατί το βιβλίο δεν είναι μόνο γνώση. Είναι ένας διαφορετικός τρόπος να βλέπεις τον εαυτό σου και τον κόσμο.
