Η σιωπηλή κληρονομιά της γονεϊκοποίησης (parentification)
Της Δανάης Πατρικίου
Υπάρχουν παιδιά που μεγαλώνουν γρηγορότερα από ό,τι θα έπρεπε.
Όχι επειδή είναι πιο ώριμα, αλλά επειδή οι συνθήκες το απαιτούν.
Σε ορισμένες οικογένειες, το παιδί καλείται —άμεσα ή έμμεσα— να αναλάβει ρόλους που δεν του αναλογούν: να φροντίσει έναν γονέα, να ηρεμήσει συγκρούσεις, να στηρίξει συναισθηματικά την οικογένεια, να γίνει ο «υπεύθυνος» άνθρωπος του σπιτιού.
Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται γονεϊκοποίηση (parentification).
Και συχνά περνά απαρατήρητο, γιατί μοιάζει με ωριμότητα.
Τι είναι η γονεϊκοποίηση
Η γονεϊκοποίηση περιγράφει μια αντιστροφή ρόλων μέσα στην οικογένεια, όπου το παιδί αναλαμβάνει ευθύνες που κανονικά ανήκουν στους γονείς.
Η ψυχολογία διακρίνει δύο βασικές μορφές:
Πρακτική γονεϊκοποίηση
Όταν το παιδί αναλαμβάνει λειτουργικές ευθύνες, όπως:
- φροντίδα μικρότερων αδελφών
- διαχείριση του σπιτιού
- οικονομικές ή οργανωτικές ευθύνες
Συναισθηματική γονεϊκοποίηση
Όταν το παιδί γίνεται ο συναισθηματικός «ρυθμιστής» των γονιών:
- παρηγορεί τον γονέα
- λειτουργεί ως σύμβουλος ή εξομολογητής
- απορροφά το άγχος και τα προβλήματα των ενηλίκων
Η δεύτερη μορφή είναι συχνά πιο επιβαρυντική, γιατί το παιδί καλείται να διαχειριστεί συναισθήματα που δεν έχει ακόμη τα εργαλεία να επεξεργαστεί.
Πώς δημιουργείται
Η γονεϊκοποίηση δεν προκύπτει απαραίτητα από κακή πρόθεση.
Μπορεί να εμφανιστεί σε οικογένειες όπου υπάρχουν:
- ψυχική ή σωματική ασθένεια γονέα
- οικονομικές δυσκολίες
- διαζύγιο ή απουσία ενός γονέα
- συναισθηματική ανωριμότητα ενηλίκων
- χρόνια οικογενειακή ένταση
Σε τέτοιες συνθήκες, το παιδί συχνά «ανεβαίνει» ένα επίπεδο ωριμότητας για να κρατήσει την ισορροπία της οικογένειας.
Και πολλές φορές αυτό επαινείται.
Το παιδί χαρακτηρίζεται «υπεύθυνο», «ώριμο», «στήριγμα».
Αλλά πίσω από αυτή την εικόνα συχνά κρύβεται μια αθόρυβη απώλεια:
η απώλεια της παιδικότητας.
Οι συνέπειες στην ενήλικη ζωή
Η γονεϊκοποίηση δεν τελειώνει πάντα όταν το παιδί μεγαλώσει.
Πολλοί ενήλικες που μεγάλωσαν με αυτό το μοτίβο εμφανίζουν χαρακτηριστικά όπως:
- υπερβολική αίσθηση ευθύνης για τους άλλους
- δυσκολία να ζητήσουν βοήθεια
- ανάγκη να «φροντίζουν» διαρκώς τους γύρω τους
- ενοχή όταν θέτουν όρια
- δυσκολία να αναγνωρίσουν τις δικές τους ανάγκες
Στις σχέσεις, συχνά αναλαμβάνουν τον ρόλο του φροντιστή.
Γίνονται ο άνθρωπος που λύνει τα προβλήματα, στηρίζει, οργανώνει, παρηγορεί.
Αλλά μέσα σε αυτή τη φροντίδα μπορεί να χαθεί κάτι σημαντικό:
η αίσθηση ότι έχουν και οι ίδιοι δικαίωμα στην φροντίδα
Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην ωριμότητα και στο βάρος
Δεν είναι κάθε βοήθεια μέσα στην οικογένεια προβληματική.
Τα παιδιά μπορούν να αναπτύξουν υπευθυνότητα, ενσυναίσθηση και ωριμότητα μέσα από μικρές ευθύνες.
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν:
- η ευθύνη γίνεται μόνιμη
- το παιδί δεν έχει χώρο να είναι παιδί
- οι ανάγκες των γονιών προηγούνται συστηματικά των αναγκών του παιδιού
Τότε η ισορροπία διαταράσσεται.
Και το παιδί μαθαίνει ότι η αξία του βρίσκεται στη χρησιμότητα.
Μπορεί αυτό το μοτίβο να αλλάξει;
Ναι — αλλά συχνά απαιτεί επίγνωση.
Το πρώτο βήμα είναι η αναγνώριση.
Πολλοί άνθρωποι που μεγάλωσαν με γονεϊκοποίηση θεωρούν φυσικό να φροντίζουν τους πάντες. Δεν αντιλαμβάνονται πόσο λίγο χώρο έχουν δώσει στις δικές τους ανάγκες.
Η αλλαγή ξεκινά όταν επιτρέπουμε στον εαυτό μας:
- να ζητήσει βοήθεια
- να θέσει όρια
- να μην είναι πάντα ο «δυνατός» άνθρωπος
Η φροντίδα των άλλων δεν είναι πρόβλημα. Η απουσία για τον εαυτό μας είναι.
Συμπέρασμα
Η γονεϊκοποίηση είναι ένα από τα πιο σιωπηλά οικογενειακά φαινόμενα.
Δεν αφήνει πάντα ορατά τραύματα.
Αφήνει όμως βαθιά μοτίβα ευθύνης, ενοχής και υπερλειτουργίας.
Και ίσως η πιο σημαντική ανακάλυψη για έναν άνθρωπο που μεγάλωσε έτσι να είναι αυτή: Δεν χρειάζεται να είσαι απαραίτητος για να αξίζεις αγάπη. Μπορεί να είσαι απλά παρών και αυτό να είναι αρκετό
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- Boszormenyi-Nagy, I., & Spark, G. (1973). Invisible Loyalties: Reciprocity in Intergenerational Family Therapy. Harper & Row.
- Minuchin, S. (1974). Families and Family Therapy. Harvard University Press.
- Hooper, L. M. (2007). The application of attachment theory and family systems theory to the phenomena of parentification. Family Journal.
- Jurkovic, G. (1997). Lost Childhoods: The Plight of the Parentified Child. Brunner/Mazel.
- Chase, N. D. (1999). Burdened Children: Theory, Research, and Treatment of Parentification. Sage Publications.
