Από τη διαδικτυακή χαιρεκακία έως την ακραία κακοποίηση, τι γνωρίζουμε για την ανθρώπινη σκληρότητα και πώς μπορούμε να προστατευτούμε.
Της Δανάης Πατρικίου
Κάτω από μια είδηση για μια οικογενειακή σύγκρουση, κάποιος γράφει μια προσβολή. Ένας άλλος προσθέτει μια ευχή καταστροφής. Άγνωστοι άνθρωποι μοιράζουν ενοχές, χλευάζουν συγγενείς και μετατρέπουν την αγωνία σε δημόσιο θέαμα. Μερικές φορές, αυτό που ξαφνιάζει περισσότερο είναι η ευκολία με την οποία το κάνουν.
Και έξω από την οθόνη συναντάμε ανθρώπους που ταπεινώνουν, χειραγωγούν ή πληγώνουν επανειλημμένα. Τότε η απορία γίνεται προσωπική: δεν καταλαβαίνουν τι προκαλούν; Δεν τους νοιάζει; Ή μήπως, σε ορισμένες περιπτώσεις, το επιδιώκουν;
Υπάρχουν άνθρωποι που βλάπτουν συστηματικά τους άλλους και ο πόνος που προκαλούν δεν φαίνεται να λειτουργεί ως φρένο. Η λέξη «κακός», όμως, είναι ηθικός χαρακτηρισμός, όχι επιστημονική διάγνωση. Και το ότι κάποιος φέρεται σκληρά δεν μας επιτρέπει να γνωρίζουμε αν δεν αισθάνεται ποτέ και για κανέναν συμπόνια. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι κάνει, πόσο συχνά το επαναλαμβάνει και τι συμβαίνει όταν του ζητείται να σταματήσει.
Καταλαβαίνει τον πόνο αλλά τον νοιάζει;
Η ενσυναίσθηση δεν είναι μία ενιαία ικανότητα. Η ψυχολογική έρευνα διακρίνει την κατανόηση της συναισθηματικής κατάστασης κάποιου από τη συναισθηματική ανταπόκριση σε αυτήν. Η συμπόνια προσθέτει το ενδιαφέρον για την ανακούφιση του ανθρώπου που υποφέρει. Το να αντιλαμβάνεται κανείς πού πονάμε δεν εγγυάται ότι θα θελήσει να μας προστατεύσει. [1]
Αυτή η διάκριση μας βοηθά να σκεφτούμε γιατί η εξήγηση «ίσως δεν κατάλαβε πόσο με πλήγωσε» δεν αρκεί πάντοτε. Αν έχουμε εκφράσει καθαρά την οδύνη μας και η ίδια συμπεριφορά συνεχίζεται, χρειάζεται να αξιολογήσουμε την επανάληψη. Δεν απαιτείται να λύσουμε πρώτα το μυστήριο των κινήτρων του άλλου.
Επίσης, η σκληρότητα δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ψυχικής διαταραχής. Οι χαρακτηρισμοί «ψυχοπαθής» και «νάρκισσος», όταν χρησιμοποιούνται ως διαδικτυακές ετικέτες, δίνουν την ψευδαίσθηση μιας εξήγησης. Η κλινική αξιολόγηση ανήκει στους ειδικούς. Η ευθύνη για μια βλαπτική πράξη παραμένει αντικείμενο εξέτασης της ίδιας της πράξης και των περιστάσεών της.
Όταν η οθόνη γίνεται χώρος σκληρότητας
Για ορισμένους χρήστες, η πρόκληση δυσφορίας μπορεί να είναι μέρος της ανταμοιβής. Έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Journal of Personality εξέτασε τη σχέση του τρολαρίσματος με σαδιστικά χαρακτηριστικά και την ευχαρίστηση μπροστά στην οδύνη τρίτων. Τέτοια ευρήματα περιγράφουν συσχετίσεις σε δείγματα συμμετεχόντων· δεν προσφέρουν διάγνωση για τον συντάκτη ενός συγκεκριμένου σχολίου. [2]
Υπάρχει όμως και η επίδραση του περιβάλλοντος. Σε μελέτη των Cheng και συνεργατών, η αρνητική διάθεση και η έκθεση σε προηγούμενα επιθετικά σχόλια αύξησαν την πιθανότητα ανάλογης συμπεριφοράς σε μια πειραματική διαδικτυακή συζήτηση. Η έρευνα συμπληρώθηκε με ανάλυση περισσότερων από 16 εκατομμύρια αναρτήσεων στο CNN.com. Το συμπέρασμα δεν είναι ότι όλοι είμαστε ίδιοι, αλλά ότι το κλίμα μιας συζήτησης μπορεί να ενθαρρύνει την επιθετικότητα. [3]
Όταν στο επίκεντρο βρίσκεται μια γνωστή οικογένεια, η δημοσιότητα δεν μας δίνει πρόσβαση σε ολόκληρη την αλήθεια της. Το δικαίωμα στην κριτική συνοδεύεται από ευθύνη για όσα γράφουμε. Η ευχή να υποφέρει κάποιος, η επίθεση σε συγγενείς και η απόλαυση του εξευτελισμού του αξίζουν να εξεταστούν ως δικές μας επιλογές, ακόμη κι όταν τις συμμερίζεται ένα ολόκληρο πλήθος.
Δύο ακραίες υποθέσεις και τα όρια της σύγκρισης
Η υπόθεση του Γιόζεφ Φριτσλ στην Αυστρία δείχνει πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η συστηματική κακοποίηση μέσα στην οικογένεια. Κρατούσε την κόρη του αιχμάλωτη επί 24 χρόνια και τη βίαζε επανειλημμένα. Το 2009 καταδικάστηκε σε ισόβια. Δεν χρειάζεται να επαναλάβουμε τις σκληρές λεπτομέρειες για να αναγνωρίσουμε τη διάρκεια και την ακραία παραβίαση της ανθρώπινης αυτονομίας. [4]
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Ντένις Ρέιντερ, γνωστός ως BTK, διέπραξε δέκα δολοφονίες μεταξύ 1974 και 1991. Η ταυτότητά του αποκαλύφθηκε το 2005, έπειτα από πολύχρονη έρευνα στην οποία συνέβαλε το FBI. Η υπόθεση υπενθυμίζει ότι μια μακρά ιστορία βλάβης μπορεί να παραμένει κρυφή για χρόνια. [5]
Οι υποθέσεις αυτές δεν εξισώνονται με τις διαδικτυακές ύβρεις και δεν αποδεικνύουν ότι ο άνθρωπος που γράφει ένα χυδαίο σχόλιο θα διαπράξει βίαιο έγκλημα. Δείχνουν την ακραία πραγματικότητα επαναλαμβανόμενων πράξεων που καταστρέφουν άλλες ζωές. Δεν μας επιτρέπουν να αποφανθούμε από απόσταση για το σύνολο της ψυχικής ζωής των δραστών.
Η αναφορά τους έχει νόημα αν μας στρέφει και προς την προστασία των θυμάτων. Η φρίκη από μόνη της δεν είναι εξήγηση. Ούτε πρέπει να κάνει την καθημερινή ταπείνωση ή τον έλεγχο να φαίνονται ασήμαντα επειδή υπάρχουν βαρύτερα εγκλήματα.
Πώς αναγνωρίζουμε τη συμπεριφορά που μας βλάπτει
Δεν υπάρχει αλάνθαστο τεστ για τους «κακούς ανθρώπους». Μπορούμε όμως να προσέξουμε συγκεκριμένα μοτίβα: επαναλαμβανόμενη ταπείνωση, απειλές, εκφοβισμό, απομόνωση από φίλους και συγγενείς, έλεγχο χρημάτων ή επικοινωνιών. Πρόκειται για αναγνωρισμένα προειδοποιητικά σημάδια κακοποίησης, όχι για εργαλεία διάγνωσης προσωπικότητας. Μια σοβαρή απειλή, εξάλλου, αξίζει προσοχή ακόμη και την πρώτη φορά. [6]
Χρήσιμη είναι και η παρατήρηση της αντίδρασης μετά τη βλάβη. Αναγνωρίζει ο άλλος τι έκανε χωρίς να μας επιρρίπτει την ευθύνη; Σέβεται το όριο που θέτουμε; Αλλάζει σταθερά τη συμπεριφορά του; Μια συγγνώμη αποκτά πρακτικό νόημα όταν ακολουθείται από αλλαγή. Η επανάληψη του ίδιου κύκλου παραμένει λόγος να ζητήσουμε υποστήριξη.
Η αναγνώριση δεν είναι πάντα εύκολη. Η οικειότητα, η εξάρτηση και ο φόβος μπορούν να δυσκολεύουν τις επιλογές. Το ότι κάποιος δεν κατάλαβε εγκαίρως τι συνέβαινε ή δεν μπόρεσε να φύγει δεν τον καθιστά υπεύθυνο για τη βλάβη που υπέστη.
Προστασία χωρίς να γίνουμε καχύποπτοι με όλους
Στο διαδίκτυο μπορούμε να περιορίσουμε την πρόσβαση, να αποκλείσουμε λογαριασμούς, να αναφέρουμε παρενόχληση και να διατηρήσουμε αποδεικτικά απειλητικών μηνυμάτων. Δεν έχουμε υποχρέωση να συνεχίζουμε μια συζήτηση που έχει μετατραπεί σε επίθεση. Οι σοβαρές απειλές χρειάζονται κατάλληλη υποστήριξη και αξιολόγηση από τις αρμόδιες αρχές.
Στις προσωπικές σχέσεις βοηθά να μιλήσουμε σε έναν άνθρωπο εμπιστοσύνης και να ζητήσουμε επαγγελματική υποστήριξη όταν δυσκολευόμαστε να εκτιμήσουμε την κατάσταση. Όπου υπάρχει βία, καταδίωξη ή εξαναγκασμός, η απλή συμβουλή «βάλε όρια και φύγε» μπορεί να αποδειχθεί ανεπαρκής. Η αποχώρηση ενδέχεται να αυξήσει τον κίνδυνο και χρειάζεται εξατομικευμένο σχέδιο ασφάλειας. Σε άμεσο κίνδυνο προέχει η επείγουσα βοήθεια. [7]
Μπορούμε να επιθυμούμε να καταλάβουμε γιατί κάποιος έγινε σκληρός, χωρίς να δεχόμαστε να συνεχίσει να μας πληγώνει. Δεν είναι δική μας υποχρέωση να τον αλλάξουμε, ούτε χρειάζεται να περιμένουμε μια διάγνωση για να πάρουμε στα σοβαρά όσα ζούμε.
Ίσως να μη μάθουμε ποτέ αν ο άνθρωπος απέναντί μας είναι «κακός» σε κάθε πτυχή της ζωής του. Μπορούμε όμως να αναγνωρίσουμε ότι η συμπεριφορά του μας βλάπτει. Αυτό αρκεί για να αναζητήσουμε προστασία. Η καλοσύνη μας μπορεί να συνυπάρχει με την απόφαση να μην του επιτρέπουμε άλλο να μας πληγώνει.
Πηγές και τεκμηρίωση
Οι αριθμοί στο κείμενο αντιστοιχούν στις ακόλουθες πηγές. Οι εγκληματικές υποθέσεις παρατίθενται ως ιστορικά τεκμηριωμένα παραδείγματα, χωρίς απόπειρα ψυχιατρικής αξιολόγησης των δραστών.
[1] American Psychological Association. The Self and Empathy ,διάκριση γνωστικής και συναισθηματικής ενσυναίσθησης.
[2] Buckels και συνεργάτες — Journal of Personality. Internet trolling and everyday sadism: Parallel effects on pain perception and moral judgment (2019).
[3] Cheng και συνεργάτες CSCW. Anyone Can Become a Troll: Causes of Trolling Behavior in Online Discussions (2017).
[4] Reuters μέσω The Indian Express. Life term for Fritzl in psychiatric hospital — 20 Μαρτίου 2009.
[5] FBI. FBI Kansas City History — ενότητα για την ταυτοποίηση του Dennis Rader το 2005.
[6] National Domestic Violence Hotline. Warning Signs of Abuse.
[7] US Office on Women’s Health. Leaving an abusive relationship — ασφάλεια κατά την αποχώρηση.
