Η παράξενη ανάγκη να είμαστε συνεχώς απασχολημένοι και η δυσκολία μας να απολαύσουμε την ξεκούραση χωρίς να απολογούμαστε.
Είναι Κυριακή απόγευμα. Έχετε τελειώσει τις δουλειές σας, δεν περιμένετε επισκέψεις, δεν έχετε κάποια επείγουσα υποχρέωση και, θεωρητικά τουλάχιστον, μπορείτε να κάνετε ό,τι θέλετε. Αποφασίζετε, λοιπόν, να καθίσετε στον καναπέ.
Πέντε λεπτά αργότερα αρχίζει η εσωτερική αγχώδης αναζήτηση.
«Μήπως να βάλω ένα πλυντήριο;» «Να τακτοποιήσω τα συρτάρια της σιφονιέρας;»
«Ν’ ανοίξω τον υπολογιστή να δω τα mail;» «Να φτιάξω το ντουλάπι με τα τρόφιμα;»
Και κάπως έτσι, μια απολύτως νόμιμη απόπειρα ξεκούρασης μετατρέπεται σε προσωπική αποτυχία.
Το εντυπωσιακό είναι ότι δεν χρειάζεται να μας κατηγορήσει κανείς. Αναλαμβάνουμε μόνοι μας τον ρόλο του εισαγγελέα.
Πότε η ξεκούραση έγινε κάτι για το οποίο απολογούμαστε;
Ζούμε σε μια κοινωνία που επιβραβεύει την παραγωγικότητα.
Από μικρή ηλικία μαθαίνουμε να οργανώνουμε τον χρόνο μας, να θέτουμε στόχους, να αξιοποιούμε ευκαιρίες και να προσπαθούμε να γινόμαστε διαρκώς καλύτεροι.
Όλα αυτά μπορούν να είναι χρήσιμα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η παραγωγικότητα παύει να αποτελεί μέσο και μετατρέπεται σε κριτήριο προσωπικής αξίας.
Δεν αρκεί να εργαζόμαστε. Πρέπει να εξελισσόμαστε διαρκώς.
Δεν αρκεί να έχουμε ελεύθερο χρόνο. Πρέπει να τον αξιοποιούμε διαρκώς.
Ακόμη και οι διακοπές μας συχνά συνοδεύονται από έναν κατάλογο δραστηριοτήτων που θα ζήλευε επαγγελματίας διοργανωτής εκδηλώσεων.
Και όταν κάποιος μας ρωτά τι κάναμε το Σαββατοκύριακο, δυσκολευόμαστε να απαντήσουμε: «Τίποτα ιδιαίτερο. Ξεκουράστηκα». Γιατί για τους περισσότερους το Σαββατοκύριακο, είναι ένα ατελείωτο πρόγραμμα δραστηριοτήτων. Καφέδες με φίλους, βόλτα στα μαγαζιά, σούπερ μάρκετ, καθάρισμα των φυτών στις γλάστρες, επίσκεψη σε συγγενείς, κομμωτήριο, μαγείρεμα για τις δύο πρώτες μέρες της εβδομάδας …
Η ξεκούραση μοιάζει κάτι σαν ίωση και αντιμετωπίζεται με προβληματισμό; Συνήθως η απάντηση των άλλων, αν δηλώσεις ότι ξεκουράστηκες, είναι : « Δηλαδή δεν έκανες τίποτα;»
Τι λέει η επιστήμη για τις ενοχές του ελεύθερου χρόνου;
Το 2021 δημοσιεύθηκε στο Journal of Experimental Social Psychology έρευνα των Gabriela N. Tonietto και συνεργατών της, η οποία εξέτασε πώς επηρεάζει την απόλαυση του ελεύθερου χρόνου η αντίληψη ότι ο χρόνος αυτός είναι αντιπαραγωγικός.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι άνθρωποι που θεωρούσαν τον ελεύθερο χρόνο σπατάλη απολάμβαναν λιγότερο τις δραστηριότητες αναψυχής.
Η συγκεκριμένη στάση συνδεόταν επίσης με χαμηλότερα επίπεδα ευημερίας.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η δυσκολία δεν αφορούσε απαραίτητα την έλλειψη ελεύθερου χρόνου. Αφορούσε τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αξιολογούσαν τον χρόνο που διέθεταν στον εαυτό τους.
Με άλλα λόγια, μπορεί κάποιος να έχει ένα ολόκληρο απόγευμα στη διάθεσή του και παρ’ όλα αυτά να μην καταφέρνει να το απολαύσει.
Όχι επειδή δεν ξέρει πώς να ξεκουραστεί, αλλά επειδή θεωρεί ότι θα έπρεπε να κάνει κάτι πιο χρήσιμο.
Ακόμη και η χαλάρωση απέκτησε πρόγραμμα
Υπάρχει, βέβαια, και μια μικρή ειρωνεία.
Στην προσπάθειά μας να ξεκουραστούμε σωστά, καταφέραμε να μετατρέψουμε ακόμη και την ξεκούραση σε υποχρέωση.
Πρέπει να κάνουμε διαλογισμό.
Να περπατάμε συγκεκριμένο αριθμό βημάτων.
Να διαβάζουμε βιβλία προσωπικής ανάπτυξης.
Να παρακολουθούμε τις ώρες του ύπνου μας.
Να εφαρμόζουμε τεχνικές χαλάρωσης.
Όλα αυτά μπορεί να έχουν πραγματική αξία, όταν ανταποκρίνονται στις ανάγκες και στις προτιμήσεις μας.
Όταν, όμως, γίνονται ακόμη ένας κατάλογος στόχων, υπάρχει ο κίνδυνος να προσθέσουν πίεση αντί να την περιορίσουν.
Φτάνουμε έτσι στο παράδοξο να αγχωνόμαστε επειδή δεν χαλαρώνουμε αρκετά αποτελεσματικά.
Ο εγκέφαλος δεν σταματά να λειτουργεί όταν εμείς σταματάμε
Η επιστημονική έρευνα έχει δείξει ότι ο εγκέφαλος παραμένει ενεργός ακόμη και όταν δεν είμαστε συγκεντρωμένοι σε μια συγκεκριμένη εξωτερική εργασία.
Ένα σύνολο εγκεφαλικών περιοχών, γνωστό ως default mode network (δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας), παρουσιάζει χαρακτηριστική δραστηριότητα κατά τη διάρκεια καταστάσεων όπως η αυθόρμητη σκέψη, η ανάκληση προσωπικών αναμνήσεων και ο νοητικός σχεδιασμός του μέλλοντος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε στιγμή αδράνειας ενισχύει αυτομάτως τη δημιουργικότητα ή ότι ο εγκέφαλος χρειάζεται να μένει χωρίς ερεθίσματα για να λειτουργεί σωστά.
Μας υπενθυμίζει, όμως, κάτι σημαντικό: η απουσία μιας συγκεκριμένης δραστηριότητας δεν ισοδυναμεί με απουσία νοητικής λειτουργίας.
Μπορούμε να καθόμαστε κοιτάζοντας έξω από το παράθυρο χωρίς να χρειάζεται να αποδείξουμε ότι εκείνη τη στιγμή παράγουμε κάτι.
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να μην κάνουμε τίποτα;
Δεν υπάρχει μία απάντηση που να ισχύει για όλους.
Για ορισμένους ανθρώπους, η συνεχής απασχόληση αποτελεί συνήθεια πολλών ετών.
Για άλλους, είναι συνδεδεμένη με την ανάγκη αναγνώρισης ή με την αίσθηση ότι πρέπει διαρκώς να ανταποκρίνονται στις προσδοκίες των γύρω τους.
Υπάρχουν επίσης άνθρωποι που αισθάνονται άβολα όταν μένουν μόνοι με τις σκέψεις τους.
Η ησυχία μπορεί να φέρει στην επιφάνεια ανησυχίες, εκκρεμότητες ή συναισθήματα που η καθημερινή δραστηριότητα κρατά προσωρινά στο περιθώριο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η απασχόληση είναι απαραίτητα ένας μηχανισμός αποφυγής.
Σημαίνει ότι η σχέση μας με τον ελεύθερο χρόνο είναι πιο σύνθετη από όσο φαίνεται.
Και ότι δεν απολαμβάνουν όλοι οι άνθρωποι την ξεκούραση με τον ίδιο τρόπο.
Κάποιος μπορεί να χαλαρώνει διαβάζοντας, άλλος μαγειρεύοντας και κάποιος τρίτος κάνοντας μια μεγάλη βόλτα.
Η ξεκούραση δεν έχει υποχρεωτικά τη μορφή της ακινησίας.
Μήπως τελικά δεν χρειάζεται να αξιοποιούμε κάθε λεπτό;
Έχουμε συνηθίσει να μετράμε την ημέρα με βάση όσα καταφέραμε.
Τι ολοκληρώσαμε, τι προλάβαμε, τι αφήσαμε για αύριο.
Σπανιότερα αναρωτιόμαστε αν υπήρξε έστω και μία στιγμή κατά την οποία αισθανθήκαμε ότι δεν χρειαζόταν να αποδείξουμε τίποτα.
Ίσως αξίζει να επανεξετάσουμε την ιδέα ότι κάθε ώρα πρέπει να έχει έναν μετρήσιμο σκοπό.
Δεν είναι απαραίτητο να μετατρέψουμε την ξεκούραση σε ακόμη μία αποστολή αυτοβελτίωσης. Ούτε χρειάζεται να αισθανόμαστε υποχρεωμένοι να γεμίζουμε κάθε κενό του προγράμματός μας.
Μερικές φορές μπορούμε απλώς να πιούμε έναν καφέ χωρίς να κοιτάζουμε το κινητό. Να ακούσουμε μουσική χωρίς να κάνουμε παράλληλα δουλειές.
Να καθίσουμε στον καναπέ χωρίς να αναζητήσουμε επειγόντως κάτι χρήσιμο.
Και αν κάποιος μας ρωτήσει τι κάναμε σήμερα, να απαντήσουμε χωρίς την παραμικρή ενοχή:
«Τίποτα. Και ήταν υπέροχα».
Επιστημονικές πηγές
1. Tonietto, G. N., Malkoc, S. A. & Reczek, R. W. (2021). Viewing leisure as wasteful undermines enjoyment. Journal of Experimental Social Psychology, 97, 104198.
Η μελέτη εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στην αντίληψη ότι ο ελεύθερος χρόνος είναι αντιπαραγωγικός και στην απόλαυση των δραστηριοτήτων αναψυχής.
2. Raichle, M. E. et al. (2001). A default mode of brain function. Proceedings of the National Academy of Sciences, 98(2), 676–682.
Θεμελιώδης επιστημονική δημοσίευση για τη λειτουργία του εγκεφάλου σε καταστάσεις που δεν απαιτούν συγκεκριμένη εξωτερική γνωστική εργασία.
3. Smallwood, J. & Schooler, J. W. (2015). The science of mind wandering: Empirically navigating the stream of consciousness. Annual Review of Psychology, 66, 487–518.
