Της Δανάης Πατρικίου
Οι μεγάλες αποφάσεις της ζωής μας σπάνια λαμβάνονται σε αίθουσες συνεδριάσεων. Λαμβάνονται σε κουζίνες, σε κρεβάτια, σε σιωπές, σε νύχτες αμφιβολίας.
Να μείνω ή να φύγω;
Να συγχωρήσω ή να απομακρυνθώ;
Να ρισκάρω ή να προστατευθώ;
Πιστεύουμε ότι αυτές οι αποφάσεις είναι ζήτημα καρδιάς. Η έρευνα όμως —και ειδικά το έργο του Daniel Kahneman— μας δείχνει ότι είναι και ζήτημα γνωστικής διαύγειας. Δεν αποφασίζουμε μόνο με συναίσθημα. Αποφασίζουμε μέσα από φίλτρα, προκαταλήψεις και αφηγήσεις που συχνά δεν αναγνωρίζουμε.
1. Αναγνωρίστε ποιο “σύστημα” αποφασίζει
Όπως περιγράφει ο Kahneman, ο νους μας λειτουργεί με δύο τρόπους:
- Γρήγορα, διαισθητικά, παρορμητικά.
- Αργά, αναλυτικά, συνειδητά.
Στις προσωπικές σχέσεις, το γρήγορο σύστημα κυριαρχεί.
Αντιδρούμε. Δεν αξιολογούμε. Πριν πάρετε μια σημαντική απόφαση, ρωτήστε: Αν δεν ένιωθα αυτό το έντονο συναίσθημα τώρα, θα έβλεπα την κατάσταση το ίδιο;
Η παύση δεν σκοτώνει το συναίσθημα. Το καθαρίζει.
2. Προσέξτε την παγίδα της απώλειας
Η “αποστροφή στην απώλεια” είναι μια από τις ισχυρότερες γνωστικές προκαταλήψεις.
Φοβόμαστε να χάσουμε κάτι — ακόμη κι αν αυτό που κρατάμε δεν μας εξελίσσει.
Μένουμε:
- γιατί έχουμε επενδύσει χρόνια
- γιατί «είναι κρίμα να χαθούν»
- γιατί φοβόμαστε το κενό
Αλλά η διάρκεια δεν είναι απόδειξη αξίας. Είναι μόνο διάρκεια. Μερικές φορές δεν κρατάμε μια επιλογή επειδή είναι σωστή. Την κρατάμε επειδή φοβόμαστε την απώλεια.
3. Διαχωρίστε την εμπειρία από την αφήγηση
Ο Kahneman διακρίνει τον «εμπειρικό εαυτό» από τον «αφηγηματικό εαυτό». Ο εμπειρικός ζει τη στιγμή. Ο αφηγηματικός δημιουργεί ιστορίες. Πολλές φορές μένουμε σε μια κατάσταση όχι επειδή τη βιώνουμε καλά, αλλά επειδή η ιστορία που έχουμε φτιάξει για αυτήν είναι ισχυρή.
Ρωτήστε τον εαυτό σας:
- Πώς νιώθω στην καθημερινότητα;
- Πώς νιώθω μετά από μια συνάντηση;
- Πόσο συχνά νιώθω ηρεμία και πόσο συχνά ένταση;
Η πραγματική εμπειρία συχνά διαφέρει από την ιστορία που λέμε στον εαυτό μας.
4. Ζητήστε αντίλογο — όχι επιβεβαίωση
Το confirmation bias μας οδηγεί να μιλάμε μόνο με ανθρώπους που συμφωνούν μαζί μας.
Αν θέλετε καθαρότητα:
- μιλήστε με κάποιον που δεν σας χαϊδεύει
- ακούστε ερωτήσεις που σας δυσκολεύουν
- μην αναζητάτε μόνο επιβεβαίωση
Η ωριμότητα δεν είναι να νιώθουμε σίγουροι. Είναι να αντέχουμε την αμφιβολία.
5. Σκεφτείτε με όρους πιθανότητας
Οι προσωπικές αποφάσεις δεν είναι μαθηματικά προβλήματα. Αλλά δεν είναι και μαντεία.
Αντί να ρωτάτε «είναι σωστό ή λάθος;», ρωτήστε:
- Ποια είναι η πιθανότητα αυτή η κατάσταση να αλλάξει;
- Τι δεδομένα έχω και τι υποθέσεις κάνω;
- Αν δεν αλλάξει τίποτα, μπορώ να ζήσω έτσι;
Η σαφήνεια έρχεται όταν εγκαταλείπουμε την ανάγκη βεβαιότητας.
6. Μην παίρνετε μόνιμες αποφάσεις σε προσωρινή ένταση
Η συναισθηματική κορύφωση αλλοιώνει την κρίση. Θυμηθείτε: η μνήμη μας δίνει υπερβολικό βάρος στις έντονες στιγμές. Αν αποφασίσετε μέσα σε θυμό ή ενθουσιασμό, ρωτήστε: Θα έπαιρνα την ίδια απόφαση σε 72 ώρες; Η απόσταση συχνά αποκαλύπτει τη διαφορά ανάμεσα στην παρόρμηση και την επιλογή.
7. Η καλύτερη απόφαση δεν είναι πάντα η πιο άνετη
Συχνά γνωρίζουμε τι πρέπει να κάνουμε. Απλώς δεν είναι εύκολο. Η ωριμότητα στην απόφαση δεν σημαίνει απουσία φόβου. Σημαίνει επιλογή παρά τον φόβο. Η “σωστή” απόφαση δεν υπόσχεται απουσία πόνου. Υπόσχεται συνέπεια με τον εαυτό μας.
Ένα ήσυχο συμπέρασμα
Η προσωπική ζωή δεν χρειάζεται τέλειες αποφάσεις. Χρειάζεται συνειδητές. Η Επιστήμη της Απόφασης δεν μας μαθαίνει να ελέγχουμε τα πάντα. Μας μαθαίνει να αναγνωρίζουμε πότε ο νους μας μάς παρασύρει. Και ίσως το πιο ώριμο ερώτημα να μην είναι: «Τι είναι σωστό;»
Αλλά: «Ποια επιλογή με φέρνει πιο κοντά στην εκδοχή του εαυτού μου που θέλω να γίνω;»
