Της Δανάης Πατρικίου
Η ζήλεια συχνά παρουσιάζεται ως αναπόφευκτο κομμάτι του έρωτα. Μερικές φορές, μάλιστα, αντιμετωπίζεται σχεδόν ως απόδειξη αγάπης: «ζηλεύει επειδή με αγαπάει». Ίσως όμως αξίζει να αναρωτηθούμε αν ισχύει ακριβώς το αντίθετο. Αν η ζήλεια, αντί να προστατεύει μια σχέση, τη διαβρώνει, αλλά και κάτι ακόμη χειρότερο, πριν από την σχέση ταλαιπωρεί αδιανόητα εκείνον ή εκείνη που τη βιώνει.
Σε αυτό το άρθρο δεν αναφερόμαστε στην παθολογική ή ψυχοπαθολογική ζήλεια, ούτε στις ακραίες περιπτώσεις στις οποίες η εμμονή, ο έλεγχος και η κτητικότητα μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στη βία ή στο έγκλημα. Αυτές οι περιπτώσεις ανήκουν σε ένα διαφορετικό και πολύ σοβαρότερο πεδίο.
Αναφερόμαστε για το συναίσθημα εκείνο που κάνει έναν άνθρωπο να βρίσκεται διαρκώς σε εγρήγορση. Να παρατηρεί ποιος κοίταξε τη σύντροφό του, ποια μίλησε λίγο περισσότερο στον σύντροφό της, ποιος έστειλε μήνυμα, ποιος έκανε ένα σχόλιο, ποιος μπορεί να ενδιαφέρεται και ποιος ενδέχεται κάποια στιγμή να αποτελέσει «απειλή».
Το παράδοξο είναι ότι ο άνθρωπος που ζηλεύει προσπαθεί να προφυλαχθεί από κάτι που ίσως δεν συμβεί ποτέ, αλλά στο μεταξύ υποφέρει από αυτό σαν να έχει ήδη συμβεί.
Η ζήλεια ως μόνιμη επιφυλακή
Αν το σκεφτούμε ψύχραιμα, η ζήλεια είναι ένα εξαιρετικά κουραστικό συναίσθημα. Ο νους αναζητά συνεχώς ενδείξεις κινδύνου και συχνά μετατρέπει ουδέτερες συμπεριφορές σε αποδείξεις ενός σεναρίου που ο ίδιος έχει δημιουργήσει.
Ένα βλέμμα αποκτά σημασία. Μια καθυστερημένη απάντηση γεννά υποψίες. Μια κοινωνική επαφή γίνεται πιθανό φλερτ. Ένας ελκυστικός άνθρωπος που εμφανίζεται στο περιβάλλον του ζευγαριού μετατρέπεται αυτομάτως σε ανταγωνιστή.
Και κάπως έτσι, αντί να ζει κανείς τη σχέση του, αρχίζει να την …παραφυλάει !
Αλλά μια σχέση που χρειάζεται διαρκή φύλαξη παύει σταδιακά να είναι σχέση δύο ελεύθερων ανθρώπων. Γίνεται ένα σύστημα επιτήρησης.
Και το σημαντικότερο: η επιτήρηση δεν εξασφαλίζει την πίστη.
Κανένας άνθρωπος δεν παραμένει πραγματικά πιστός επειδή ο σύντροφός του ζηλεύει αρκετά, επειδή φοβάται μια σκηνή ή επειδή ξέρει ότι θα πρέπει να απολογηθεί. Η πίστη που έχει αξία είναι επιλογή. Υπάρχει επειδή κάποιος θέλει να βρίσκεται σε αυτή τη σχέση και επειδή σέβεται τον άνθρωπο που έχει δίπλα του.
Αν χρειάζεται αστυνόμευση για να παραμείνει, τότε το ουσιαστικό πρόβλημα βρίσκεται ήδη αλλού.
Η ζήλεια κουράζει πρώτα εκείνον που ζηλεύει
Πριν γίνει βάρος για τον σύντροφο, η ζήλεια είναι βάρος για τον ίδιο τον άνθρωπο που τη βιώνει. Τον αναγκάζει να συγκρίνεται, να υποψιάζεται, να προβλέπει, να ερμηνεύει. Και, κυρίως, του στερεί ένα πολύτιμο αγαθό: την ηρεμία.
Γιατί πίσω από τη ζήλεια υπάρχει συχνά ένα βασανιστικό ερώτημα:
«Κι αν βρεθεί κάποιος καλύτερος από εμένα;»
Μόνο που αυτό το ερώτημα δεν έχει απάντηση. Πάντα θα υπάρχει κάποιος ομορφότερος, νεότερος, πλουσιότερος, πιο επιτυχημένος, πιο γοητευτικός ή απλώς διαφορετικός από εμάς. Αν η συναισθηματική μας ασφάλεια εξαρτάται από το να μην εμφανιστεί ποτέ ένας τέτοιος άνθρωπος, τότε είμαστε καταδικασμένοι να αισθανόμαστε διαρκώς ότι απειλούμαστε.
Η ουσία μιας σχέσης βρίσκεται αλλού. Ο άνθρωπος που είναι μαζί μας δεν χρειάζεται να θεωρεί ότι είμαστε αντικειμενικά «οι καλύτεροι» στον κόσμο. Χρειάζεται να επιλέγει εμάς. Και αυτή είναι μια τεράστια διαφορά.
Όταν η ζήλεια αρχίζει να διαβρώνει και τον άλλον
Στην αρχή, ένας σύντροφος μπορεί να αντιμετωπίσει τη ζήλεια με κατανόηση. Να καθησυχάζει, να εξηγεί, να διαβεβαιώνει.
Όταν όμως αυτό επαναλαμβάνεται συνεχώς, η σχέση αλλάζει χαρακτήρα.
Ο ένας γίνεται εκείνος που υποψιάζεται και ο άλλος εκείνος που πρέπει διαρκώς να αποδεικνύει ότι είναι αθώος.
«Ποιος ήταν;»
«Γιατί σου έστειλε;»
«Γιατί τον κοίταξες;»
«Γιατί άργησες;»
«Γιατί έκανε like;»
«Γιατί σου μίλησε έτσι;»
Το πρόβλημα δεν βρίσκεται μόνο στις ερωτήσεις. Βρίσκεται στο μήνυμα που κρύβεται πίσω από αυτές: «Δεν σε εμπιστεύομαι πλήρως και πρέπει συνεχώς να μου αποδεικνύεις ότι μπορώ να σε εμπιστευτώ».
Μακροπρόθεσμα αυτό εξαντλεί.
Ο άνθρωπος που βρίσκεται συνεχώς υπό υποψία αρχίζει να αισθάνεται ότι περιορίζεται. Μπορεί να αποφεύγει απολύτως φυσιολογικές κοινωνικές συμπεριφορές μόνο και μόνο για να μη δημιουργηθεί ένταση. Και όταν κάποιος αρχίζει να οργανώνει τη ζωή του όχι σύμφωνα με αυτό που θεωρεί σωστό αλλά σύμφωνα με το τι δεν θα προκαλέσει τη ζήλεια του συντρόφου του, ένα κομμάτι ελευθερίας έχει ήδη χαθεί.
Υπάρχει όμως και μια άλλη ζήλεια
Η ζήλεια δεν αφορά μόνο τις ερωτικές σχέσεις.
Υπάρχει και εκείνο το συναίσθημα που γεννιέται όταν κοιτάζουμε τη ζωή των άλλων και πιστεύουμε ότι είναι καλύτερη από τη δική μας.
Ο άλλος έχει περισσότερα χρήματα. Καλύτερη δουλειά. Μεγαλύτερο σπίτι. Περισσότερη αναγνώριση. Καλύτερη σχέση. Περισσότερα ταξίδια. Μεγαλύτερη κοινωνική αποδοχή.
Και τότε, αντί η επιτυχία του άλλου να είναι απλώς ένα γεγονός της δικής του ζωής, μετατρέπεται μέσα μας σε μέτρο της δικής μας αποτυχίας.
Αυτή ίσως είναι μία από τις πιο ύπουλες μορφές ζήλειας, γιατί δεν χρειάζεται καν να εκφραστεί. Μπορεί κάποιος να χαμογελά, να συγχαίρει και ταυτόχρονα μέσα του να βασανίζεται από τη σκέψη: «Γιατί αυτός και όχι εγώ;»
Μόνο που η ευτυχία του άλλου δεν αφαιρεί τίποτα από τη δική μας.
Η επιτυχία ενός φίλου δεν μειώνει τις δικές μας δυνατότητες. Η ομορφιά μιας άλλης γυναίκας δεν αφαιρεί ομορφιά από καμία άλλη γυναίκα. Η επαγγελματική πρόοδος κάποιου δεν αποτελεί προσωπική ήττα για τους γύρω του.
Η ζωή δεν είναι ένας πίνακας κατάταξης στον οποίο, για να ανέβει κάποιος μία θέση, πρέπει υποχρεωτικά να κατέβει κάποιος άλλος.
Η μεγάλη παγίδα της σύγκρισης
Υπάρχει και κάτι ακόμη: όταν ζηλεύουμε τη ζωή κάποιου, συνήθως συγκρίνουμε ολόκληρη τη δική μας πραγματικότητα με ένα μικρό, ορατό κομμάτι της δικής του.
Βλέπουμε τι έχει. Δεν γνωρίζουμε πάντοτε τι του κόστισε.
Βλέπουμε την επιτυχία, όχι απαραίτητα την αγωνία. Βλέπουμε τη σχέση, όχι όσα συμβαίνουν μέσα σε αυτή. Βλέπουμε το ταξίδι, το σπίτι, το αυτοκίνητο, την επαγγελματική θέση ή την κοινωνική εικόνα. Δεν βλέπουμε ολόκληρο τον άνθρωπο.
Κι όμως συγκρινόμαστε με αυτή την αποσπασματική εικόνα και, πολλές φορές, βγαίνουμε μόνοι μας χαμένοι από μια σύγκριση που εμείς δημιουργήσαμε.
Ίσως η ζήλεια να μην προστατεύει τίποτα
Αυτό είναι τελικά το μεγαλύτερο πρόβλημα με τη ζήλεια: υπόσχεται προστασία, αλλά προσφέρει κυρίως δυστυχία.
Δεν εμποδίζει κάποιον να μας εγκαταλείψει, αν πραγματικά θέλει να φύγει.
Δεν κάνει έναν άνθρωπο πιστό, αν δεν έχει επιλέξει ο ίδιος να είναι.
Δεν μειώνει την επιτυχία των άλλων.
Δεν αυξάνει τη δική μας αξία.
Δεν μας εξασφαλίζει απέναντι στην πιθανότητα της απώλειας.
Απλώς μας αναγκάζει πολλές φορές να ζούμε προκαταβολικά τον φόβο μιας απώλειας που μπορεί να μη συμβεί ποτέ.
Ίσως λοιπόν η πραγματική εναλλακτική στη ζήλεια να μην είναι η αφέλεια. Δεν σημαίνει ότι κλείνουμε τα μάτια όταν υπάρχουν πραγματικοί λόγοι ανησυχίας ούτε ότι ανεχόμαστε συμπεριφορές που παραβιάζουν τα όρια μιας σχέσης.
Σημαίνει κάτι πιο απλό και ταυτόχρονα πιο δύσκολο: εμπιστεύομαι μέχρι να έχω λόγο να μην εμπιστεύομαι.
Και αποδέχομαι ότι δεν μπορώ να κρατήσω κανέναν άνθρωπο κοντά μου με τον φόβο, τον έλεγχο ή την καχυποψία.
Μπορώ μόνο να δημιουργήσω μια σχέση στην οποία αξίζει να μείνει.
Ίσως αυτή να είναι και η πιο απελευθερωτική απάντηση στη ζήλεια: ο άνθρωπος που θέλει πραγματικά να είναι μαζί μας δεν χρειάζεται φύλακα.
Και εκείνος που δεν θέλει, δεν πρόκειται να μείνει επειδή τον είχαμε σε αναγκαστική εποπτεία.
