Μια ειρωνική φράση, ένα προσβλητικό «αστείο», μια απαξιωτική παρατήρηση μπροστά σε φίλους ή συγγενείς. Αλήθεια που τελειώνει το πείραγμα και πού αρχίζει η ταπείνωση; Και κυρίως, τι εισπράττουν τα παιδιά όταν βλέπουν τους γονείς τους να μειώνουν ο ένας τον άλλον;
Γράφει Η Νανά Παλαιτσάκη
Έχουμε βρεθεί οι περισσότεροι αυτήκοες μάρτυρες σε παρέα όπου ένα ζευγάρι αρχίζει ν’ ανταλλάσσει πειράγματα. Στην αρχή όλοι γελούν. Κάποια στιγμή ο ένας από τους δύο, μοιάζει να γίνεται πιο αποκαλυπτικός, για τις μη δεξιότητες του άλλου συντρόφου, επιχειρώντας άτσαλα να κάνει χιούμορ.
Έχουμε ακούσει γυναίκα να ειρωνεύεται τον άντρα της, ή άντρα που διορθώνει συνεχώς την γυναίκα του ακυρώνοντάς τις θέσεις της ή διακόπτοντας τον ειρμό της. Και τότε δημιουργείται μια πολύ αμήχανη στιγμή. Κάποιοι προσπαθούν να «γυρίσουν» την συζήτηση αλλού, κάποιος προσπαθεί να επαναφέρει εκείνον που υποτιμά τον σύντροφο στην «τάξη» με αποτέλεσμα εκείνος που δέχεται την προσβολή ή να χαμογελά ( χαμόγελο που μοιάζει με μορφασμό περισσότερο ) ή να σιωπά…
Είναι βέβαιο ότι τα ζευγάρια διαθέτουν τους δικούς τους κώδικες επικοινωνίας και πολλές φορές το να υποτιμά ο ένας τον άλλον, αποτελεί για τους πρωταγωνιστές πρόκληση «επικοινωνίας» Μια έκφραση που ακούγεται σκληρή σε έναν τρίτο μπορεί για τους συντρόφους που πρωταγωνιστούν ν’ αποτελεί καθημερινότητα
Η κρίσιμη ερώτηση, δεν αφορά στους χαρακτηρισμούς που χρησιμοποιεί ο ένας για τον άλλον αλλά τι συμβαίνει ανάμεσα στους δύο ανθρώπους.
Γιατί να επιδιώκουν να μειώσουν τον άνθρωπό τους μπροστά στους άλλους;
Όταν η δημόσια υποτίμηση επαναλαμβάνεται, μπορεί πίσω της να υπάρχουν συσσωρευμένος θυμός, ανταγωνισμός, ανασφάλεια, ανάγκη επιβολής ή μια βαθύτερη περιφρόνηση που έχει αρχίσει να εγκαθίσταται στη σχέση.
Υπάρχει επίσης κάτι πολύ ανθρώπινο και ταυτόχρονα πολύ σκληρό: η επιθυμία να κερδίσουμε την παρέα.
Ένα αστείο εις βάρος του συντρόφου μπορεί να προκαλέσει γέλιο. Μια προσωπική του αδυναμία μπορεί να γίνει μια εξαιρετική ιστορία στο τραπέζι. Ένα λάθος του μπορεί να μετατραπεί σε ανέκδοτο που επαναλαμβάνουμε χρόνια.
Μόνο που το τίμημα για το γέλιο των υπολοίπων το πληρώνει ένας συγκεκριμένος άνθρωπος. Ο άνθρωπός μας.
Όταν υπάρχει κοινό, η προσβολή γίνεται ακόμη πιο τραυματική για εκείνον που την εισπράττει
Άλλο να πει κάποιος στον σύντροφό του ιδιωτικά «διαφωνώ εντελώς μαζί σου» και άλλο να πει μπροστά σε δέκα ανθρώπους «μην τον ακούτε, δεν ξέρει τι του γίνεται». Στη δεύτερη περίπτωση δεν εκφράζει απλώς διαφωνία. Υπονομεύει τη θέση του άλλου μέσα στην ομάδα.
Και αυτό είναι ένα σημαντικό στοιχείο της δημόσιας υποτίμησης: Υπάρχουν μάρτυρες. Ο σύντροφος δεν έχει πλέον μόνο να διαχειριστεί τη φράση. Έχει να διαχειριστεί και τα βλέμματα των άλλων και συχνά βρίσκεται παγιδευμένος. Αν αντιδράσει έντονα, μπορεί να κατηγορηθεί ότι «δεν σηκώνει αστείο». Αν σιωπήσει, η συμπεριφορά περνά σαν να ήταν αποδεκτή. Αν χαμογελάσει, όλοι μπορούν να προσποιηθούν ότι δεν συνέβη τίποτα.
Τι μήνυμα στέλνουμε στους τρίτους για τον σύντροφό μας ;
Υπάρχει μια διάσταση που συχνά δεν σκεφτόμαστε. Ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζουμε τον σύντροφό μας στους άλλους επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο οι άλλοι αντιλαμβάνονται τη θέση του.
Αν συστηματικά τον παρουσιάζουμε ως ανίκανο, αφελή, γελοίο ,ή άνθρωπο που «δεν καταλαβαίνει», δεν μπορούμε ταυτόχρονα να απαιτούμε από το περιβάλλον μας να τον αντιμετωπίζει με τον σεβασμό που εμείς οι ίδιοι δεν του δείχνουμε. Με έναν τρόπο, δίνουμε στους γύρω μας ένα μήνυμα: «Αυτός είναι ο τρόπος που υιοθετώ γιατί αυτό του αξίζει». Όταν υπάρχουν παιδιά.
Εδώ το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο σοβαρό. Τα παιδιά μαθαίνουν από τους γονείς. Όχι τόσο από τα όσα τους λέμε, αλλά από τις πράξεις που βλέπουν ότι υιοθετούμε. Μπορούμε να τους μιλάμε για σεβασμό, ευγένεια και όρια. Αν όμως στο σπίτι ακούν συστηματικά τον έναν γονέα να ειρωνεύεται, να προσβάλλει ή να εξευτελίζει τον άλλον, λαμβάνουν ένα εντελώς διαφορετικό μήνυμα.
Βλέπουν πώς μοιάζει, στην πράξη, μια σχέση ενηλίκων. Και μπορεί να αρχίσουν να θεωρούν φυσιολογικό ότι ο άνθρωπος που σε αγαπά μπορεί παράλληλα να σε γελοιοποιεί. Ότι οι προσβολές είναι μέρος της οικειότητας. Ότι κάποιος πρέπει να επιβάλλεται και κάποιος άλλος να ανέχεται.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα παιδί που άκουσε τους γονείς του να ανταλλάσσουν μια άσχημη κουβέντα θα επαναλάβει αναγκαστικά αυτή τη συμπεριφορά στις δικές του σχέσεις. Τα παιδιά όμως παρατηρούν τα επαναλαμβανόμενα πρότυπα. Και μέσα από αυτά σχηματίζουν τις πρώτες τους αντιλήψεις για το τι είναι αποδεκτό ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που υποστηρίζουν ότι αγαπιούνται.
Η περιφρόνηση είναι διαφορετική από τον θυμό
Σε όλες τις σχέσεις υπάρχουν καβγάδες. Μπορεί να υψώσουμε τη φωνή, να πούμε κάτι που δεν έπρεπε και αργότερα να ζητήσουμε συγγνώμη. Υπάρχει όμως διαφορά ανάμεσα στον θυμό και στην περιφρόνηση. Ο θυμός λέει: «Είμαι θυμωμένος μαζί σου γι’ αυτό που έκανες». Η περιφρόνηση λέει: «Είσαι κατώτερός μου».
Και εκφράζεται συχνά μέσα από σαρκασμό, χλευασμό, προσβολές, μορφασμούς, απαξίωση και εκείνο το χαρακτηριστικό ύφος με το οποίο κάποιος δεν επιτίθεται πλέον σε μια πράξη αλλά στην αξία του άλλου ανθρώπου.
Η έρευνα του ψυχολόγου John Gottman πάνω στις σχέσεις έχει αναδείξει την περιφρόνηση ως ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό μοτίβο επικοινωνίας για τη σταθερότητα ενός ζευγαριού. Δεν σημαίνει ότι μία ειρωνική κουβέντα προδικάζει το τέλος μιας σχέσης. Σημαίνει όμως ότι η συστηματική περιφρόνηση δεν είναι κάτι που αξίζει να βαφτίζουμε «χιούμορ» και να προσπερνάμε. «Μα δεν το εννοούσα» Μπορεί πράγματι να μην το εννοούσαμε.
Αλλά στις ανθρώπινες σχέσεις δεν έχει σημασία μόνο η πρόθεση. Υπάρχει και το αποτέλεσμα. Μπορεί να θεωρούμε μια ιστορία αστεία και ο σύντροφός μας να αισθάνεται εκτεθειμένος. Μπορεί να χρησιμοποιούμε μια λέξη χωρίς δεύτερη σκέψη και εκείνος να νιώθει ότι τον προσβάλλουμε. Υπάρχει ένας απλός τρόπος να το διαπιστώσουμε: Να τον ρωτήσουμε. Και, ακόμη σημαντικότερο, να ακούσουμε την απάντηση χωρίς να του εξηγήσουμε γιατί δεν θα έπρεπε να αισθάνεται έτσι. Το «με ενοχλεί όταν το λες αυτό μπροστά στους άλλους» είναι από μόνο του αρκετή πληροφορία.
Τι ακριβώς κερδίζουμε όταν ταπεινώνουμε τον άνθρωπο που επιλέξαμε;
Αν ο άνθρωπος δίπλα μας είναι τόσο ανόητος, τόσο ανίκανος, τόσο γελοίος όσο προσπαθούμε να τον παρουσιάσουμε στην παρέα, τι ακριβώς σημαίνει για τη δική μας επιλογή; Και αν δεν πιστεύουμε πραγματικά όλα αυτά γι’ αυτόν, γιατί χρειαζόμαστε να τον κάνουμε να φαίνεται μικρότερος για να αισθανθούμε εμείς «μεγαλύτεροι»; Ο σεβασμός δεν φαίνεται μόνο όταν δύο άνθρωποι είναι μόνοι. Φαίνεται και στο τραπέζι με φίλους. Στο οικογενειακό τραπέζι. Μπροστά στα παιδιά. Στον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για τον άνθρωπό μας όταν βρίσκεται εκεί, αλλά και όταν δεν βρίσκεται.
Μια σχέση δεν χρειάζεται να είναι τέλεια για να είναι καλή. Χρειάζεται όμως κάτι πολύ βασικό: να αισθάνεται ο καθένας ότι ο άνθρωπος που βρίσκεται δίπλα του δεν θα χρησιμοποιήσει τις αδυναμίες του για να τον μειώσει μπροστά στους άλλους.
Γιατί ο σύντροφός μας μπορεί να είναι ο άνθρωπος με τον οποίο έχουμε τη μεγαλύτερη οικειότητα. Αυτό όμως δεν του αφαιρεί το δικαίωμα στην αξιοπρέπεια και στην τελική αυτός που απαξιώνεται είναι εκείνος που υποτιμά την δική του επιλογή ζωής.
