Για κάποιους ένα βράδυ χωρίς σχέδια είναι ξεκούραση. Για άλλους μοιάζει σχεδόν αβάσταχτο. Θέλουν έναν καφέ, ένα ποτό, μια έξοδο, μια παρέα οτιδήποτε αρκεί να μη μείνουν μόνοι στο σπίτι. Πού τελειώνει η εξωστρέφεια και πότε αξίζει να αναρωτηθούμε γιατί έχουμε τόσο μεγάλη ανάγκη να γεμίζουμε κάθε κενό με ανθρώπους και δραστηριότητες;
Της Δανάης Πατρικίου
Παρασκευή βράδυ .Δεν υπάρχει καμία υποχρέωση. Κανένα επαγγελματικό email που πρέπει να απαντηθεί. Κανένα ραντεβού. Κανένα οικογενειακό πρόγραμμα. Το σπίτι είναι ήσυχο. Για έναν άνθρωπο αυτή η εικόνα μπορεί να μοιάζει σχεδόν ιδανική.
Για έναν άλλον μπορεί να είναι το ακριβώς αντίθετο. Υπάρχει η κατηγορία εκείνων που δεν αντέχουν την περίπτωση να μείνουν στο σπίτι τους γιατί νομίζουν ότι δεν έχουν να κάνουν τίποτα.
Το τηλέφωνο ανοίγει.
«Τι κάνεις;»
«Θα βγούμε;»
«Πάμε για έναν καφέ;»
«Πού είστε;»
Και αν κανείς δεν είναι διαθέσιμος, η βραδιά ξαφνικά φαίνεται ξαφνικά ατελείωτη .
Τι συμβαίνει;
Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που πραγματικά απολαμβάνουν να μένουν μόνοι και άλλοι που δυσκολεύονται ακόμη και με την ιδέα ενός απογεύματος χωρίς παρέα;
Και κυρίως:
Άλλο «μου αρέσει να είμαι με ανθρώπους» και άλλο «δεν αντέχω να είμαι χωρίς ανθρώπους»; Δεν είναι απαραίτητα φόβος της μοναξιάς
Η πρώτη παγίδα θα ήταν να ψυχολογικοποιήσουμε αμέσως αυτή τη συμπεριφορά.
Ένας άνθρωπος που θέλει διαρκώς να βρίσκεται έξω δεν έχει απαραίτητα κάποιο πρόβλημα. Μπορεί απλώς να είναι έντονα κοινωνικός. Μπορεί να παίρνει ενέργεια από τις συζητήσεις, τις παρέες, τα ερεθίσματα, την κίνηση μιας πόλης.
Για κάποιους ανθρώπους ο καφές με έναν φίλο είναι ξεκούραση. Για άλλους ξεκούραση είναι να ακυρωθεί ο καφές.
Κανένα από τα δύο δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη καλύτερης ή χειρότερης ψυχικής υγείας.
Η ψυχολογική έρευνα έχει δείξει εδώ και χρόνια ότι υπάρχουν σημαντικές ατομικές διαφορές στην προτίμηση για μοναχικό χρόνο και ότι αυτές δεν ταυτίζονται απλώς με την εσωστρέφεια ή την εξωστρέφεια.
Το ενδιαφέρον επομένως αρχίζει όχι από το πόσο συχνά βγαίνει κάποιος, αλλά από το τι συμβαίνει όταν δεν μπορεί να βγει.
Τι συμβαίνει όταν σταματήσει ο θόρυβος;
Η καθημερινότητά μας προσφέρει έναν εντυπωσιακό αριθμό τρόπων για να μην είμαστε ποτέ πραγματικά μόνοι με τον εαυτό μας.
Δουλειά.
Οικογένεια.
Τηλέφωνα.
Μηνύματα.
Social media.
Καφέδες.
Ραντεβού.
Τηλεόραση.
Podcasts.
Μουσική.
Ακόμη και περιμένοντας δύο λεπτά σε μια ουρά, βγάζουμε το κινητό.
Η πραγματική ησυχία έχει γίνει σχεδόν ασυνήθιστη εμπειρία.
Και όταν ξαφνικά αφαιρεθούν όλα τα εξωτερικά ερεθίσματα, μπορεί να συμβεί κάτι ενδιαφέρον:
μένουμε με τις σκέψεις μας.
Για κάποιον αυτό μπορεί να είναι ευχάριστο. Για άλλον βαρετό. Για κάποιον τρίτο, δύσκολο.
Δεν σημαίνει ότι πίσω από κάθε έξοδο κρύβεται κάποιο βαθύ ψυχικό ζήτημα. Θα ήταν αυθαίρετο να το υποστηρίξουμε.
Αλλά όταν η απουσία εξωτερικής δραστηριότητας δημιουργεί έντονη δυσφορία, ίσως αξίζει να αναρωτηθούμε όχι «γιατί θέλω να βγω;», αλλά:
«Τι αισθάνομαι όταν δεν έχω πού να πάω;»
Μπορούμε να είμαστε μόνοι χωρίς να αισθανόμαστε μόνοι;
Η απάντηση είναι ναι.
Και εδώ βρίσκεται μια από τις σημαντικότερες διακρίσεις της ψυχολογίας της μοναχικότητας.
Άλλο solitude και άλλο loneliness.
Το πρώτο περιγράφει το να βρίσκεται κάποιος μόνος.
Το δεύτερο περιγράφει την επώδυνη αίσθηση ότι του λείπει η σύνδεση που επιθυμεί.
Δεν είναι το ίδιο.
Μπορούμε να περάσουμε έξι ώρες μόνοι και να αισθανόμαστε υπέροχα.
Μπορούμε επίσης να βρισκόμαστε σε ένα τραπέζι δέκα ανθρώπων και να νιώθουμε απελπιστικά μόνοι.
Η έρευνα δείχνει μάλιστα ότι μεγάλη σημασία έχει αν η μοναχικότητα είναι επιλογή.
Όταν κάποιος επιλέγει να περάσει χρόνο μόνος επειδή το θέλει, η εμπειρία μπορεί να συνδέεται με ηρεμία και ευεξία. Όταν όμως η μοναχικότητα είναι ανεπιθύμητη ή επιβεβλημένη, η εμπειρία μπορεί να είναι πολύ διαφορετική.
Γιατί μερικοί άνθρωποι χρειάζονται συνεχώς ερεθίσματα;
Δεν υπάρχει μία απάντηση.
Για έναν άνθρωπο μπορεί να είναι η ιδιοσυγκρασία του.
Για άλλον η συνήθεια.
Για κάποιον η ανάγκη κοινωνικής σύνδεσης.
Για άλλον η πλήξη.
Για κάποιον ακόμη μπορεί να είναι η δυσκολία να κατεβάσει ταχύτητα μετά από μια καθημερινότητα που λειτουργεί μονίμως στο «τρέχω».
Υπάρχει και κάτι ακόμη.
Μερικές φορές το πρόγραμμα μάς προσφέρει μια αίσθηση δομής.
Ξέρουμε τι κάνουμε στις 18:00, στις 20:00, στις 22:00.
Όταν το πρόγραμμα εξαφανίζεται, εμφανίζεται ένα κενό που πρέπει εμείς να αποφασίσουμε πώς θα γεμίσουμε.
Και δεν είναι όλοι οι άνθρωποι εξίσου άνετοι με αυτό.
Το FOMO και η αίσθηση ότι «κάπου συμβαίνει κάτι»
Υπάρχει βέβαια και μια πολύ σύγχρονη παράμετρος.
Το περίφημο FOMO , Fear of Missing Out.
Ανοίγουμε το Instagram και κάποιος βρίσκεται σε ένα εστιατόριο.
Κάποιος άλλος ταξιδεύει.
Μια παρέα γελάει.
Κάπου γίνεται ένα πάρτι.
Και η δική μας εικόνα είναι ένας καναπές και ένα φλιτζάνι τσάι.
Εύκολα δημιουργείται η εντύπωση ότι ενώ εμείς «δεν κάνουμε τίποτα», όλοι οι υπόλοιποι ζουν.
Φυσικά δεν βλέπουμε τη ζωή τους.
Βλέπουμε τις επιλεγμένες στιγμές της.
Παρόλα αυτά, η διαρκής έκθεση στην κοινωνική δραστηριότητα των άλλων μπορεί να κάνει τη δική μας αδράνεια να φαίνεται περισσότερο σαν αποτυχία παρά σαν φυσιολογικό μέρος της ζωής.
«Αν μείνω σπίτι, χάνω τη μέρα»
Αυτή είναι μια άλλη ενδιαφέρουσα πεποίθηση.
Για ορισμένους ανθρώπους η έξοδος είναι σχεδόν συνώνυμη με τη ζωή.
Αν βγήκα, έκανα κάτι.
Αν συνάντησα ανθρώπους, η μέρα είχε περιεχόμενο.
Αν έμεινα σπίτι, η μέρα «πήγε χαμένη».
Αλλά γιατί;
Το να διαβάσουμε ένα βιβλίο, να μαγειρέψουμε, να ακούσουμε μουσική, να δούμε μια ταινία, να περπατήσουμε μόνοι ή ακόμη και να μην κάνουμε απολύτως τίποτα δεν αποτελεί απουσία ζωής.
Αποτελεί έναν διαφορετικό τρόπο να τη βιώνουμε.
Ίσως όμως χρειάζεται να μάθουμε ότι δεν απαιτείται κάθε ώρα της ημέρας να παράγει γεγονότα.
Υπάρχει ακόμη και το αντίθετο της μοναξιάς
Η σύγχρονη ψυχολογική έρευνα έχει εισαγάγει έναν ιδιαίτερα ενδιαφέροντα όρο: aloneliness.
Δεν σημαίνει loneliness.
Περιγράφει τα αρνητικά συναισθήματα που μπορεί να εμφανιστούν όταν ένας άνθρωπος αισθάνεται ότι δεν έχει αρκετό χρόνο μόνος του.
Με άλλα λόγια, υπάρχουν άνθρωποι που υποφέρουν επειδή είναι πολύ μόνοι και άνθρωποι που δυσφορούν επειδή δεν μένουν ποτέ μόνοι.
Η έννοια είναι σημαντική γιατί ανατρέπει την ιδέα ότι υπάρχει μία ιδανική ποσότητα κοινωνικότητας για όλους.
Δεν υπάρχει.
Άλλος χρειάζεται περισσότερη επαφή.
Άλλος περισσότερο προσωπικό χώρο.
Και οι περισσότεροι χρειαζόμαστε διαφορετικές ποσότητες από τα δύο σε διαφορετικές περιόδους της ζωής μας.
Η ικανότητα να μένουμε μόνοι
Υπάρχει όμως ένα ενδιαφέρον ερώτημα:
Χρειάζεται ένας ψυχικά υγιής άνθρωπος να μπορεί να περνά κάποιο χρόνο μόνος;
Ίσως το κλειδί να βρίσκεται όχι στην ποσότητα αλλά στην ελευθερία.
Να μπορώ να απολαύσω μια παρέα χωρίς να τη χρειάζομαι για να αποφύγω τον εαυτό μου.
Να μπορώ να απολαύσω ένα βράδυ μόνος χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν χρειάζομαι ανθρώπους.
Να μπορώ να επιλέξω και τα δύο.
Έρευνες για τη μοναχικότητα δείχνουν ότι η αίσθηση αυτονομίας ότι δηλαδή ο χρόνος που περνάμε μόνοι αποτελεί δική μας επιλογή έχει ιδιαίτερη σημασία για το πώς βιώνουμε αυτή την εμπειρία.
Σε μελέτη καθημερινών εμπειριών, η ικανοποίηση της ανάγκης για αυτονομία κατά τον χρόνο που οι άνθρωποι περνούσαν μόνοι συνδεόταν με περισσότερο αίσθημα γαλήνης.
Άρα το ζητούμενο δεν είναι να μάθουμε να αγαπάμε υποχρεωτικά τη μοναχικότητα.
Είναι να μην αισθανόμαστε ότι μας απειλεί.
Πότε αξίζει να αναρωτηθούμε λίγο περισσότερο;
Το ότι κάποιος βγαίνει κάθε βράδυ δεν αποτελεί ψυχολογικό σύμπτωμα.
Ούτε υπάρχει ένας αριθμός εξόδων την εβδομάδα πέρα από τον οποίο κάτι «δεν πάει καλά».
Το ερώτημα αλλάζει όταν η απουσία σχεδίων προκαλεί έντονη δυσφορία.
Όταν δεν πρόκειται για:
«Θα προτιμούσα να βγω»
αλλά για:
«Δεν μπορώ να αντέξω να μείνω εδώ».
Όταν υπάρχει ανάγκη να βρεθεί οποιαδήποτε παρέα, ανεξάρτητα από το αν πραγματικά την επιθυμούμε.
Όταν γεμίζουμε κάθε διαθέσιμη ώρα ώστε να μην υπάρχει ούτε μία στιγμή παύσης.
Όταν το να μείνουμε μόνοι πυροδοτεί επίμονα δυσάρεστες σκέψεις ή έντονο άγχος.
Και κυρίως όταν ο ίδιος ο άνθρωπος αισθάνεται ότι η ανάγκη αυτή δεν είναι πλέον επιλογή αλλά καταναγκασμός.
Τότε ίσως αξίζει να αναρωτηθεί τι ακριβώς είναι αυτό που κάνει τη σιωπή τόσο δύσκολη.
Όχι για να βάλει στον εαυτό του μια διάγνωση.
Αλλά για να τον γνωρίσει καλύτερα.
Δεν χρειάζεται να διαλέξουμε ανάμεσα στους ανθρώπους και στον εαυτό μας
Οι κοινωνικές σχέσεις είναι πολύτιμες.
Η ανάγκη να ανήκουμε, να αγαπάμε, να μοιραζόμαστε, να γελάμε και να συνδεόμαστε με άλλους ανθρώπους αποτελεί θεμελιώδες κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας.
Αλλά ίσως εξίσου πολύτιμη είναι και μια άλλη σχέση:
η σχέση που έχουμε όταν δεν υπάρχει κανείς άλλος στο δωμάτιο.
Μπορούμε να καθίσουμε για λίγο χωρίς να χρειαστεί να γεμίσουμε αμέσως το κενό;
Μπορούμε να πιούμε έναν καφέ μόνοι;
Να περπατήσουμε;
Να φάμε;
Να ταξιδέψουμε;
Να αφήσουμε το κινητό στην άκρη;
Να περάσουμε ένα βράδυ χωρίς σχέδια και χωρίς να αισθανθούμε ότι η ζωή συμβαίνει κάπου αλλού;
Ίσως η ψυχική ισορροπία να μη βρίσκεται ούτε στη μόνιμη μοναχικότητα ούτε στη μόνιμη κοινωνικότητα.
Αλλά στην ελευθερία να μπορούμε να επιλέξουμε και τις δύο.
Γιατί άλλο είναι να θέλεις να βρίσκεσαι με ανθρώπους.
Και άλλο να χρειάζεσαι συνεχώς ανθρώπους γύρω σου για να μη μείνεις ποτέ μόνος με τον εαυτό σου.
Και ίσως η πιο ενδιαφέρουσα ερώτηση να μην είναι:
«Γιατί θέλω συνέχεια να βγαίνω;» Αλλά: «Τι αισθάνομαι όταν, για μία φορά, δεν έχω κανονίσει τίποτα;»
Η απάντηση μπορεί να μας πει πολύ περισσότερα από όσα νομίζουμε.
Πηγές
- Burger JM. Individual Differences in Preference for Solitude. Journal of Research in Personality, 1995.
- Nguyen TV, Weinstein N, Ryan RM. Who enjoys solitude? Autonomous functioning (but not introversion) predicts self-determined motivation for solitude. PLOS ONE, 2022.
- Thomas V, Azmitia M. Motivation matters: Development and validation of the Motivation for Solitude Scale. Journal of Adolescence, 2019.
- Coplan RJ et al. Seeking more solitude: Conceptualization, assessment, and implications of aloneliness. Personality and Individual Differences, 2019.
- Tse DCK, Lay JC, Nakamura J. Autonomy Matters: Experiential and Individual Differences in Chosen and Unchosen Solitary Activities. Personality and Social Psychology Bulletin.
- British Journal of Social Psychology. Need satisfaction in daily well-being: Both social and solitude contexts contribute to well-being, 2024.
