Ο Δεκαπενταύγουστος στην Ελλάδα έχει τη γεύση του τόπου όπου τον γιορτάζεις.
Στην Ικαρία μυρίζει κατσίκι και ντόπιο κρασί. Στα Κουφονήσια το πανηγύρι φέρνει στο τραπέζι τηγανητό ψάρι. Στην Κρήτη το κρέας συναντά το πιλάφι και το αντικριστό. Και στη Σιάτιστα, οι περίφημοι Καβαλάρηδες κουβαλούν μαζί τους ακόμη και το δικό τους παραδοσιακό κολατσιό.
Η Κοίμηση της Θεοτόκου είναι μία από τις σημαντικότερες γιορτές της Ορθοδοξίας, αλλά στην ελληνική ύπαιθρο είναι ταυτόχρονα μια μεγάλη γιορτή της κοινότητας. Μετά τη λειτουργία έρχεται το πανηγύρι και μαζί του το κοινό τραπέζι.
Από το Αιγαίο μέχρι την Ήπειρο και τη Μακεδονία, ταξιδεύουμε σε δέκα τόπους αναζητώντας όχι μόνο τι τρώνε τον Δεκαπενταύγουστο, αλλά και τις παραδόσεις που κάνουν κάθε γιορτή διαφορετική.
Ικαρία – Κατσίκι, κόκκινο κρασί και Ικαριώτικος μέχρι το πρωί
Αν υπάρχει ένας τόπος όπου η λέξη «πανηγύρι» έχει σχεδόν αποκτήσει τη δική της ταυτότητα, αυτός είναι η Ικαρία.
Τον Δεκαπενταύγουστο, στα μεγάλα πανηγύρια του νησιού, το φαγητό είναι αναπόσπαστο μέρος της γιορτής. Το κατσικίσιο κρέας πρωταγωνιστεί στο τραπέζι και συνοδεύεται από το χαρακτηριστικό κόκκινο ικαριώτικο κρασί.
Και μετά έρχεται ο χορός. Οι παρέες ενώνονται σε μεγάλους κύκλους και ο Ικαριώτικος μπορεί να κρατήσει για ώρες.
Η γεύση: κατσίκι και ντόπιο κόκκινο κρασί.
Το έθιμο: το μεγάλο κοινοτικό πανηγύρι και ο Ικαριώτικος χορός που παρασύρει ντόπιους και επισκέπτες.
Κουφονήσια – Τηγανητό ψάρι δίπλα στη θάλασσα
Στα Κουφονήσια ο Δεκαπενταύγουστος αποκτά αναπόφευκτα θαλασσινό χαρακτήρα.
Το πανηγύρι στο Κάτω Κουφονήσι συγκεντρώνει κατοίκους και επισκέπτες, με τον κόσμο να φτάνει ακόμη και με καΐκια για τη γιορτή. Στα τραπέζια, το ψάρι έχει παραδοσιακά την τιμητική του.
Είναι μία από εκείνες τις περιπτώσεις όπου η γεωγραφία του τόπου καθορίζει και τη γεύση της γιορτής: Αιγαίο, καΐκια, μουσική και ψάρι που τηγανίζεται για τους πανηγυριστές.
Η γεύση: τηγανητά ψάρια.
Το έθιμο: η μετάβαση στο Κάτω Κουφονήσι και το νησιώτικο γλέντι που ακολουθεί.
Σιάτιστα – Το κολατσιό των Καβαλάρηδων
Εδώ το φαγητό συνοδεύει ένα από τα πιο εντυπωσιακά έθιμα του ελληνικού Δεκαπενταύγουστου.
Στη Σιάτιστα της Κοζάνης οι Καβαλάρηδες στολίζουν τα άλογά τους με λουλούδια, κορδέλες, φούντες και κουδούνια και ξεκινούν σε παρέες για το μοναστήρι της Κοίμησης της Θεοτόκου στο Μικρόκαστρο.
Η παράδοση, όμως, έχει και το δικό της τραπέζι. Στη στάση τους κοντά στον Προφήτη Ηλία, οι Καβαλάρηδες στρώνουν το κολατσιό τους: «τούρτες», δηλαδή ψωμιά στολισμένα με αμύγδαλα, κεφτέδες, τυρί, γεμιστά κοτόπουλα και παλιό σιατιστινό κρασί μέσα στις χαρακτηριστικές τσότρες.
Η γεύση: κεφτέδες, τυρί, γεμιστό κοτόπουλο, στολισμένα ψωμιά και σιατιστινό κρασί.
Το έθιμο: οι Καβαλάρηδες της Παναγίας με τα περίτεχνα στολισμένα άλογα.
Χανιά – Κρέας με πιλάφι στο γιορτινό τραπέζι
Στην Κρήτη το κρέας βρίσκεται στο επίκεντρο του τραπεζιού των μεγάλων γιορτών και ο Δεκαπενταύγουστος δεν αποτελεί εξαίρεση.
Στην περιοχή των Χανίων συναντάμε κόκορα ή κοτόπουλο μαζί με το χαρακτηριστικό πιλάφι, αλλά και κρέας ψημένο στον φούρνο με κληματόβεργες ή στη θράκα.
Το γεύμα ακολουθεί τη θρησκευτική γιορτή και εξελίσσεται, όπως συμβαίνει συχνά στην Κρήτη, σε μια μεγάλη κοινωνική συνάντηση.
Η γεύση: κρέας με κρητικό πιλάφι.
Το έθιμο: το μεγάλο γιορτινό τραπέζι που ακολουθεί τον εκκλησιασμό και γίνεται αφορμή για πολύωρο γλέντι.
Ρέθυμνο – Αντικριστό και μυρωδιές από την κρητική φωτιά
Λίγο ανατολικότερα, το τραπέζι αλλάζει χωρίς να χάνει τον κρητικό του χαρακτήρα.
Στο Ρέθυμνο συναντάμε αντικριστό, αρνίσιο κρέας και πιλάφι, μαζί με μπουρέκια, ντολμαδάκια, γεμιστούς κολοκυθοανθούς και άλλα πιάτα της τοπικής κουζίνας.
Το αντικριστό, με το κρέας τοποθετημένο γύρω από τη φωτιά αντί ακριβώς επάνω της, είναι ίσως η εικόνα που αποτυπώνει καλύτερα το γιορτινό κρητικό τραπέζι.
Η γεύση: αντικριστό αρνί και πιλάφι.
Το έθιμο: το κρέας που ψήνεται γύρω από τη φωτιά και μοιράζεται στο μεγάλο γλέντι.
Όλυμπος Καρπάθου – Φαγητό, λύρες και παραδοσιακές φορεσιές
Στην Όλυμπο της Καρπάθου ο Δεκαπενταύγουστος μοιάζει με ζωντανή εικόνα μιας παλαιότερης Ελλάδας.
Οι γυναίκες φορούν τις περίτεχνες παραδοσιακές ενδυμασίες, ενώ λύρες, λαούτα και τσαμπούνες συνοδεύουν το γλέντι. Οι μαντινάδες και οι τοπικοί χοροί έχουν κεντρικό ρόλο και το φαγητό αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της φιλοξενίας.
Εδώ ίσως μεγαλύτερη σημασία από ένα και μοναδικό πιάτο έχει η ίδια η πράξη του κοινόχρηστου τραπεζιού: το φαγητό προσφέρεται στους πανηγυριστές και η γιορτή συνεχίζεται μέχρι το πρωί.
Η γεύση: τα παραδοσιακά καρπάθικα εδέσματα που προσφέρονται στο πανηγύρι.
Το έθιμο: παραδοσιακές φορεσιές, λύρες, λαούτα, τσαμπούνες, μαντινάδες και ολονύχτιος χορός.
Ζαγοροχώρια – Ηπειρώτικο τραπέζι και τριήμερο πανηγύρι
Στα Ζαγοροχώρια ο Δεκαπενταύγουστος είναι υπόθεση ημερών και όχι ωρών.
Σε χωριά όπως η Βίτσα και το Τσεπέλοβο τα πανηγύρια της Παναγίας διαρκούν παραδοσιακά τρεις ημέρες. Τις πρώτες δύο ημέρες το γλέντι είναι ανοιχτό σε όλους, ενώ η τρίτη αποκτά περισσότερο χαρακτήρα εσωτερικής γιορτής των ντόπιων, με τοπικούς σκοπούς και ηπειρώτικους χορούς.
Στο τραπέζι ταιριάζουν οι γεύσεις που χαρακτηρίζουν την ορεινή Ήπειρο: οι χειροποίητες πίτες και τα κρεατικά της τοπικής κτηνοτροφικής παράδοσης.
Η γεύση: ηπειρώτικες πίτες και κρέας.
Το έθιμο: το τριήμερο πανηγύρι, με την τελευταία ημέρα να έχει ιδιαίτερο χαρακτήρα για τους κατοίκους των χωριών.
Τήνος – Μεγαλόχαρη και οι γεύσεις του τηνιακού τραπεζιού
Στην Τήνο ο Δεκαπενταύγουστος έχει διαφορετική ένταση. Χιλιάδες προσκυνητές φτάνουν στο νησί για τη Μεγαλόχαρη και ολόκληρη η Χώρα κινείται στον ρυθμό της μεγάλης γιορτής.
Μετά το προσκύνημα, η γνωριμία με τον τόπο συνεχίζεται στο τραπέζι. Η τηνιακή γαστρονομία έχει έντονη τοπική ταυτότητα, από τα τυριά και τα αλλαντικά μέχρι τις αγκινάρες και τα προϊόντα της εύφορης ενδοχώρας.
Εδώ το ενδιαφέρον βρίσκεται ακριβώς στη συνάντηση δύο διαφορετικών εμπειριών: του πανελλήνιου προσκυνήματος και μιας βαθιά τοπικής κυκλαδίτικης κουζίνας.
Η γεύση: λούζα, τηνιακά τυριά και προϊόντα της τοπικής γης.
Το έθιμο: το μεγάλο προσκύνημα στην Παναγία της Τήνου, επίκεντρο του ελληνικού Δεκαπενταύγουστου.
Πλατρειθιά Ιθάκης – Το πανηγύρι ως μεγάλη συνάντηση του χωριού
Στην Ιθάκη, το πανηγύρι της Πλατρειθιάς έχει αποκτήσει φήμη πολύ μεγαλύτερη από τα όρια του νησιού.
Ο Δεκαπενταύγουστος εδώ διατηρεί τον χαρακτήρα της παραδοσιακής επτανησιακής γιορτής: μουσική, χορός, παρέες και φαγητό γύρω από ένα μεγάλο λαϊκό πανηγύρι.
Στο γιορτινό τραπέζι βρίσκουν θέση οι επτανησιακές γεύσεις και τα κρεατικά, όμως το σημαντικότερο «συστατικό» είναι η συνάντηση: κάτοικοι, άνθρωποι που επιστρέφουν στο νησί για το καλοκαίρι και επισκέπτες γίνονται μία παρέα.
Η γεύση: κρεατικά και παραδοσιακές επτανησιακές γεύσεις.
Το έθιμο: το μεγάλο πανηγύρι της Πλατρειθιάς, από τα γνωστότερα του Ιονίου.
Κάρπαθος – Το τραπέζι που γίνεται μέρος της τελετουργίας
Ολόκληρη η Κάρπαθος θα μπορούσε να αποτελεί ξεχωριστό κεφάλαιο στις παραδόσεις του Δεκαπενταύγουστου.
Στο Απέρι, στις Μενετές, στο Διαφάνι και στην Όλυμπο οργανώνονται μερικά από τα γνωστότερα πανηγύρια του νησιού. Λαούτα, λύρες και τσαμπούνες συνοδεύουν τους χορούς, ενώ οι μαντινάδες λειτουργούν ακόμη ως ένας ζωντανός τρόπος επικοινωνίας και αυτοσχεδιασμού.
Το παραδοσιακό φαγητό προσφέρεται ως μέρος της φιλοξενίας και το τραπέζι δεν είναι απλώς το διάλειμμα από το γλέντι: είναι μέρος του.
Η γεύση: τα τοπικά καρπάθικα εδέσματα του πανηγυριού.
Το έθιμο: κοινό τραπέζι, αυτοσχέδιες μαντινάδες και χορός με λύρα, λαούτο και τσαμπούνα.
Ένα τραπέζι, πολλές Ελλάδες
Αν κάτι αποκαλύπτουν τα φαγητά του Δεκαπενταύγουστου, είναι ότι δεν υπάρχει μία ενιαία γαστρονομική παράδοση για ολόκληρη τη χώρα.
Υπάρχει το κατσίκι της Ικαρίας και το ψάρι των Κουφονησίων. Το πιλάφι και το αντικριστό της Κρήτης. Το κρασί που κουβαλούν μαζί τους οι Καβαλάρηδες της Σιάτιστας. Υπάρχουν τα κοινά τραπέζια των νησιών και τα πολυήμερα πανηγύρια των ορεινών χωριών.
Πίσω, όμως, από τις διαφορετικές συνταγές κρύβεται η ίδια ιδέα.
Το φαγητό του Δεκαπενταύγουστου δεν φτιάχνεται μόνο για να φαγωθεί. Φτιάχνεται για να μοιραστεί.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η πραγματική γαστρονομική παράδοση της ημέρας: στο μεγάλο τραπέζι όπου, έστω για λίγες ώρες, χωρά ολόκληρο το χωριό.
