Κάθε μέρα παίρνουμε δεκάδες αποφάσεις.
Κάποιες μικρές — τι θα πούμε, τι θα αγοράσουμε, πώς θα απαντήσουμε.
Κάποιες καθοριστικές — ποιον θα εμπιστευτούμε, πού θα επενδύσουμε, αν θα μείνουμε ή θα φύγουμε.
Πιστεύουμε ότι αποφασίζουμε λογικά. Ότι ζυγίζουμε δεδομένα και επιλέγουμε το καλύτερο.
Ο Daniel Kahneman, βραβευμένος με Νόμπελ Οικονομίας, απέδειξε κάτι πιο ταπεινό και πιο αληθινό:
Ο ανθρώπινος νους είναι προβλέψιμα μεροληπτικός.
Και αυτή η ανακάλυψη αλλάζει όχι μόνο την οικονομία, αλλά και τον τρόπο που ζούμε.
Δύο τρόποι σκέψης: Ο γρήγορος και ο αργός νους
Ο Kahneman περιγράφει δύο συστήματα σκέψης:
Σύστημα 1
Γρήγορο, διαισθητικό, αυτόματο.
Λειτουργεί χωρίς προσπάθεια. Βασίζεται σε συντομεύσεις.
Σύστημα 2
Αργό, αναλυτικό, απαιτεί ενέργεια.
Ενεργοποιείται όταν χρειάζεται συνειδητή σκέψη.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι έχουμε διαισθήσεις.
Το πρόβλημα είναι ότι εμπιστευόμαστε τις διαισθήσεις μας περισσότερο απ’ όσο πρέπει.
Το Σύστημα 1 μας βοηθά να επιβιώνουμε.
Αλλά συχνά μάς οδηγεί σε λάθος συμπεράσματα.
Οι παγίδες της σκέψης μας
Η έρευνα του Kahneman αποκάλυψε ότι οι αποφάσεις μας επηρεάζονται από γνωστικές προκαταλήψεις. Μερικές από τις πιο ισχυρές:
Confirmation Bias
Αναζητούμε στοιχεία που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουμε.
Δεν ψάχνουμε την αλήθεια — ψάχνουμε επιβεβαίωση.
Loss Aversion
Ο πόνος της απώλειας είναι ισχυρότερος από τη χαρά του κέρδους.
Γι’ αυτό φοβόμαστε να ρισκάρουμε, ακόμη κι όταν το ρίσκο είναι λογικό.
Availability Heuristic
Κρίνουμε την πιθανότητα ενός γεγονότος με βάση το πόσο εύκολα το θυμόμαστε.
Αν κάτι είναι έντονο ή πρόσφατο, το θεωρούμε πιο πιθανό.
Υπερβολική Αυτοπεποίθηση
Υπερεκτιμούμε τη γνώση και τη διορατικότητά μας.
Αυτές οι προκαταλήψεις δεν είναι αδυναμίες χαρακτήρα.
Είναι τρόπος λειτουργίας του εγκεφάλου.
Η μεγαλύτερη αυταπάτη: Η βεβαιότητα
Ένα από τα πιο ριζοσπαστικά σημεία του Kahneman είναι αυτό:
Η αίσθηση βεβαιότητας δεν αποτελεί απόδειξη ορθότητας.
Μπορούμε να νιώθουμε απολύτως σίγουροι — και να κάνουμε λάθος.
Και αυτό έχει βαθιές συνέπειες:
- στις επαγγελματικές αποφάσεις
- στις πολιτικές επιλογές
- στις προσωπικές σχέσεις
Πόσες φορές επιμείναμε σε μια επιλογή όχι επειδή ήταν σωστή, αλλά επειδή δεν θέλαμε να παραδεχτούμε ότι μπορεί να κάναμε λάθος;
Απόφαση και ευτυχία: Δύο διαφορετικοί εαυτοί
Ο Kahneman προχώρησε ακόμη βαθύτερα, διακρίνοντας δύο «εαυτούς»:
- τον εμπειρικό εαυτό, που ζει τη στιγμή
- τον αφηγηματικό εαυτό, που θυμάται και αξιολογεί
Η μνήμη μας δεν καταγράφει αντικειμενικά.
Δίνει βάρος:
- στο πιο έντονο σημείο μιας εμπειρίας
- και στο τέλος της
Έτσι, η συνολική μας κρίση για μια σχέση, μια δουλειά, ένα ταξίδι, μπορεί να διαμορφωθεί από λίγες στιγμές — όχι από τη συνολική διάρκεια.
Και όμως, πάνω σε αυτή τη μνήμη βασίζουμε μελλοντικές αποφάσεις.
Τι μας προτείνει τελικά η Επιστήμη της Απόφασης;
Ο Kahneman δεν υπόσχεται τέλεια λογική.
Μας προτείνει επίγνωση.
- Να επιβραδύνουμε πριν από μεγάλες αποφάσεις.
- Να αμφισβητούμε τη βεβαιότητά μας.
- Να ζητούμε αντίλογο.
- Να σκεφτόμαστε με όρους πιθανότητας, όχι απόλυτης αλήθειας.
Η σοφία δεν βρίσκεται στην αλάθητη κρίση.
Βρίσκεται στην αποδοχή ότι η κρίση μας μπορεί να σφάλει.
Γιατί αυτό αφορά την ποιότητα ζωής
Οι αποφάσεις μας διαμορφώνουν τη ζωή μας.
Αλλά οι αποφάσεις μας διαμορφώνονται από τον τρόπο που σκεφτόμαστε.
Η Επιστήμη της Απόφασης δεν είναι τεχνικό εργαλείο.
Είναι μορφή ταπεινότητας.
Μας υπενθυμίζει ότι:
- δεν είμαστε τόσο αντικειμενικοί όσο νομίζουμε
- δεν είμαστε τόσο λογικοί όσο πιστεύουμε
- και η ευτυχία μας επηρεάζεται από τον τρόπο που θυμόμαστε, όχι μόνο από τον τρόπο που ζούμε
Και ίσως το πρώτο βήμα προς καλύτερες αποφάσεις να μην είναι η περισσότερη γνώση — αλλά η μεγαλύτερη επίγνωση των ορίων μας.
