Συνέντευξη Νανά Παλαιτσάκη
Κάθε χρόνο στις 20 Μαΐου τιμάται η παγκόσμια μέρα των Κλινικών Μελετών. Σκοπός αυτής της μέρας είναι ν’ αναδεικνύεται ο καθοριστικός ρόλος της κλινικής έρευνας στην εξέλιξη της επιστήμης και στην βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών και των εν δυνάμει ασθενών. Οι κλινικές μελέτες είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο αναπτύσσονται νέες θεραπείες, καινοτόμα φάρμακα, σύγχρονες προσεγγίσεις φροντίδας, προσφέροντας ελπίδα σε χιλιάδες ανθρώπους σε όλο τον κόσμο.
Πριν από λίγες δεκαετίες, το αναφέρω ως παράδειγμα, η λοίμωξη από τον HIV συνδεόταν με ιδιαίτερα υψηλή θνητότητα, η πρόοδος της κλινικής έρευνας, μετέτρεψε τον HIV από μια νόσο με πολύ περιορισμένες θεραπευτικές επιλογές σε μια χρόνια διαχειρίσιμη κατάσταση. Τα τελευταία χρόνια, στην χώρα μας, η συζήτηση γύρω από την αξία της κλινικής έρευνας έχει γίνει πιο έντονη και ουσιαστική με την κοινωνία να εμφανίζεται ότι επιθυμεί περισσότερη ενημέρωση, και τους ασθενείς να διεκδικούν ενεργό ρόλο στην λήψη αποφάσεων για την υγεία τους.
Με αφορμή την φετινή επέτειο, φιλοξενώ την κυρία Κατερίνα Α’ Αντιπρόεδρο της Ένωσης Ασθενών, γιατί όπως καταλαβαίνετε στο επίκεντρο των κλινικών μελετών βρίσκονται οι ασθενείς.
Είχα την χαρά και την τιμή να βρεθώ μαζί της και στα πλαίσια συνεδρίου πριν μερικούς μήνες και κατανόησα για ακόμη μια φορά πόσο υπομονή, επιμονή και δύναμη χρειάζονται οι ασθενείς και οι ασθενείς σπανίων νοσημάτων, να συνεχίζουν, παρά τις όποιες αγκυλώσεις του συστήματος, να διεκδικούν το δικαίωμά τους στην λήψη καινοτόμων φαρμάκων και θεραπειών που μέσω της κλινικής έρευνας μπορούν να λάβουν δωρεάν. Πρόσφατα και μετά από πάρα πολλές πιέσεις των εμπλεκομένων φορέων στην κλινική έρευνα, φαίνεται ότι η πολιτική ηγεσία κατανόησε την ανάγκη ανάπτυξης των κλινικών μελετών και προχώρησε σε θεσμικές αλλαγές. Μένει να δούμε αν βέβαια οι αλλαγές αυτές θα υλοποιηθούν.
1. Τα τελευταία χρόνια οι κλινικές μελέτες απασχολούν όλο και περισσότερο τη δημόσια συζήτηση και την κοινωνία γενικότερα. Θεωρείτε ότι έχει αλλάξει η αντίληψη των ασθενών και των πολιτών απέναντι στην κλινική έρευνα; Και αν ναι, ποιοι παράγοντες πιστεύετε ότι συνέβαλαν περισσότερο σε αυτή τη μεταστροφή;
Κατερίνα Κουτσογιάννη : «Είναι γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η αντίληψη των ασθενών, αλλά και των πολιτών γενικότερα, απέναντι στις κλινικές μελέτες έχει αλλάξει αισθητά και, σε μεγάλο βαθμό, θα έλεγα πιο θετικά απ’ ό,τι στο παρελθόν. Προσπαθώντας να αναλύσουμε τις αιτίες αυτής της μεταστροφής, θα έλεγα ότι η πρόσφατη πανδημία έφερε την κλινική έρευνα σε μεγάλο βαθμό στο επίκεντρο, με τους πολίτες να βλέπουν στην πράξη πόσο καθοριστικό ρόλο έχουν οι κλινικές μελέτες στην ανάπτυξη των εμβολίων, και μάλιστα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Αυτό σίγουρα ενίσχυσε την κατανόηση της αξίας της επιστημονικής έρευνας.
Σημαντικό ρόλο παίζει επίσης η καλύτερη ενημέρωση και η πρόσβαση στην πληροφορία μέσα από τα σύγχρονα ψηφιακά μέσα. Οι πολίτες σήμερα έχουν περισσότερες δυνατότητες να ενημερωθούν για το τι είναι μια κλινική μελέτη, ποια δικαιώματα έχουν οι συμμετέχοντες και, κυρίως, ποια είναι τα οφέλη από τη συμμετοχή τους. Η ανάγκη για πιο αποτελεσματικές και ασφαλείς θεραπείες, που διαρκώς αυξάνεται, οδηγεί μοιραία στην αναγνώριση της ανάγκης για πραγματοποίηση κλινικών μελετών, αφού αποτελούν το μοναδικό μονοπάτι προς την καινοτομία.
Εδώ θα πρέπει να τονίσουμε και τη σημαντική συμβολή των ίδιων των ασθενών και των οργανώσεών τους στην ενημέρωση της κοινωνίας για τις κλινικές μελέτες. Οργανώνουν καμπάνιες, ενημερωτικές εκδηλώσεις και αρθρογραφούν για την αξία των κλινικών μελετών και τα οφέλη που προσφέρουν στους ασθενείς. Συνεργάζονται με την επιστημονική κοινότητα και προωθούν τον διάλογο, ώστε να ενισχυθεί η εμπιστοσύνη γύρω από την έρευνα και την καινοτομία.
Βεβαίως, εξακολουθούν να υπάρχουν επιφυλάξεις ή παρανοήσεις σε ένα μέρος της κοινωνίας, κυρίως γύρω από ζητήματα ασφάλειας, διαφάνειας και διαδικασιών. Ωστόσο, συνολικά φαίνεται ότι η κοινωνία σήμερα είναι πιο ενημερωμένη, πιο ώριμη και περισσότερο ανοιχτή στη σημασία της κλινικής έρευνας ως πυλώνα της σύγχρονης υγειονομικής περίθαλψης.
2. Μέσα από τη μακρά εμπειρία σας και τον θεσμικό σας ρόλο στην Ένωση Ασθενών Ελλάδας, ποιο θεωρείτε σήμερα το σημαντικότερο εμπόδιο που αποτρέπει έναν ασθενή από το να συμμετάσχει σε μια κλινική μελέτη; Είναι θέμα ενημέρωσης, εμπιστοσύνης, πρόσβασης ή κάτι άλλο;
Κατερίνα Κουτσογιάννη: Κατά τη γνώμη μου, πρόκειται για συνδυασμό όλων όσων αναφέρετε στην ερώτηση. Και για να τα δούμε ένα-ένα: η έλλειψη ενημέρωσης είναι ίσως το σημαντικότερο εμπόδιο. Οι ασθενείς χρειάζονται πληροφορίες διατυπωμένες με απλά και κατανοητά λόγια. Θα πρέπει να κατανοήσουν τις διαδικασίες, τους αυστηρούς ελέγχους που γίνονται καθ’ όλη τη διάρκεια μιας μελέτης και, κυρίως, ότι η ασφάλειά τους αποτελεί το κυριότερο ζητούμενο για ολόκληρη την ερευνητική ομάδα.
Η εκπαίδευση των ασθενών αποτελεί προτεραιότητα της Ένωσης Ασθενών Ελλάδας. Από τον Μάρτιο λειτουργεί η Ακαδημία Ασθενών EUPATI, στην οποία συμμετέχουν ήδη 50 μέλη μας, προσφέροντας στους ασθενείς μια πολύ απαιτητική εκπαίδευση γύρω από την έρευνα και την ανάπτυξη των φαρμάκων. Φυσικά, οι κλινικές μελέτες και η εγκριτική διαδικασία των φαρμάκων αποτελούν μεγάλο μέρος αυτής της εκπαίδευσης. Έτσι, οι ασθενείς κατανοούν τον ρόλο τους σε μια κλινική μελέτη όχι μόνο ως συμμετέχοντες, αλλά και ως συνεργάτες της ερευνητικής ομάδας, συμβάλλοντας ακόμη και στον σχεδιασμό μιας κλινικής μελέτης.
Παράλληλα, η εμπιστοσύνη αποτελεί καθοριστικό παράγοντα. Ο ασθενής χρειάζεται να αισθανθεί ότι ο γιατρός του, το νοσοκομείο και το σύστημα συνολικά λειτουργούν με διαφάνεια και με κύριο γνώμονα το όφελος και την ασφάλειά του. Όταν υπάρχει καθαρή και ανθρώπινη επικοινωνία, η πιθανότητα συμμετοχής αυξάνεται σημαντικά.
Βεβαίως, υπάρχουν και πρακτικά ζητήματα πρόσβασης που συχνά λειτουργούν αποτρεπτικά. Σε πολλές περιπτώσεις, οι κλινικές μελέτες διεξάγονται μόνο σε μεγάλα αστικά κέντρα ή εξειδικευμένα νοσοκομεία, γεγονός που δυσκολεύει τους ασθενείς από την περιφέρεια. Επιπλέον, οι συχνές επισκέψεις, οι μετακινήσεις ή οι χρονοβόρες διαδικασίες μπορεί να επιβαρύνουν τον ασθενή και την οικογένειά του.
Συνολικά, θα έλεγα ότι το βασικό ζητούμενο σήμερα είναι η οικοδόμηση μιας σχέσης εμπιστοσύνης μέσα από σωστή ενημέρωση, διαφάνεια και ουσιαστική υποστήριξη του ασθενούς σε κάθε στάδιο της διαδικασίας.
3. Η συμμετοχή των ασθενών στη λήψη αποφάσεων για την υγεία και την έρευνα αποτελεί πλέον ζητούμενο διεθνώς. Πιστεύετε ότι στην Ελλάδα οι ασθενείς δείχνουν αυξανόμενο ενδιαφέρον να εκπαιδευτούν και να έχουν ενεργό ρόλο σε αυτές τις διαδικασίες; Και πόσο έτοιμο θεωρείτε ότι είναι το σύστημα να αξιοποιήσει ουσιαστικά αυτή τη συμμετοχή;
Κατερίνα Κουτσογιάννη «Ναι, θεωρώ ότι τα τελευταία χρόνια και στην Ελλάδα παρατηρείται μια σαφής αλλαγή στη στάση των ασθενών, οι οποίοι δείχνουν ολοένα και μεγαλύτερο ενδιαφέρον να ενημερωθούν, να εκπαιδευτούν και να έχουν πιο ενεργό ρόλο στις αποφάσεις που αφορούν τόσο τη θεραπεία τους όσο και την κλινική έρευνα γενικότερα. Όπως ανέφερα και παραπάνω, με την έναρξη της Ακαδημίας Ασθενών EUPATI υπήρξε πολύ μεγάλο ενδιαφέρον συμμετοχής από τα μέλη μας, ενώ έχουν ήδη εκπαιδευτεί στην Ακαδημία EUPATI, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, πάνω από 150 στελέχη της Ένωσής μας.
Ο ασθενής του σήμερα δεν είναι πλέον παθητικός αποδέκτης οδηγιών. Αναζητά πληροφορίες, συμμετέχει σε συλλόγους ασθενών, επικοινωνεί με οργανώσεις ασθενών σε παγκόσμιο επίπεδο, ενημερώνεται για νέες θεραπείες και επιθυμεί να έχει λόγο στις επιλογές που επηρεάζουν την υγεία και την ποιότητα ζωής του.
Ιδιαίτερα σημαντική, βέβαια, είναι και η ενδυνάμωση των οργανώσεων ασθενών στην Ελλάδα, οι οποίες τα τελευταία χρόνια έχουν αποκτήσει πιο ουσιαστική παρουσία στον δημόσιο διάλογο. Ωστόσο, παρά τη θετική αυτή πρόοδο, θα έλεγα ότι το σύστημα υγείας δεν είναι ακόμη πλήρως έτοιμο να αξιοποιήσει, στον βαθμό που θα έπρεπε, την εμπειρία των ίδιων των ασθενών. Έχουν γίνει πολλά θετικά βήματα, με τη συμμετοχή των ασθενών σε πολλές επιτροπές του Υπουργείου Υγείας και άλλων φορέων στον χώρο της υγείας. Έχουμε, όμως, ακόμη μεγάλο δρόμο μπροστά μας, ώστε οι ασθενείς να γίνουν ισότιμοι εταίροι. Χρειάζεται μια διαφορετική κουλτούρα συνεργασίας μεταξύ πολιτείας, επιστημονικής κοινότητας και κοινωνίας των πολιτών.
Επιπλέον, απαιτείται συστηματική εκπαίδευση όχι μόνο των ασθενών αλλά και των επαγγελματιών υγείας, ώστε η συμμετοχή των ασθενών να αντιμετωπίζεται ως ουσιαστικό στοιχείο βελτίωσης της φροντίδας και της έρευνας και όχι απλώς ως μια τυπική διαδικασία. Συνολικά, βρισκόμαστε σε μια μεταβατική αλλά ιδιαίτερα σημαντική περίοδο. Οι ασθενείς στην Ελλάδα δείχνουν πλέον μεγαλύτερη ωριμότητα, ενδιαφέρον και διάθεση συμμετοχής. Το επόμενο βήμα είναι το ίδιο το σύστημα να δημιουργήσει τις κατάλληλες δομές και συνθήκες, ώστε αυτή η συμμετοχή να μετατραπεί σε πραγματική συνδιαμόρφωση πολιτικών και αποφάσεων στον χώρο της υγείας και της κλινικής έρευνας.»
Θα ήθελα να κλείσουμε με το μήνυμά σας για την Παγκόσμια Μέρα
Κατερίνα Κουτσογιάννη : «Η Παγκόσμια Ημέρα Κλινικών Μελετών είναι μια ευκαιρία να αναγνωρίσουμε το ρόλο όλων όσων συνεργάζονται καθημερινά με αυταπάρνηση για την ανάπτυξη των κλινικών μελετών στη χώρα μας. Είναι επίσης ευκαιρία να αναγνωρίσουμε το σημαντικό ρόλο των ασθενών σε αυτή τη διαδικασία και να συνειδητοποιήσουμε ότι μόνο με την συνεργασία και τις κοινές δράσεις μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα πιο ασθενοκεντρικό διαφανές και αποτελεσματικό περιβάλλον για τις κλινικές μελέτες στην Ελλάδα. Γιατί πίσω από κάθε κλινική μελέτη βρίσκεται η ελπίδα για ένα καλύτερο και πιο αισιόδοξο μέλλον για τους ασθενείς»
