Οι πρώτες διακοπές, τα γενέθλια, η πρώτη μέρα στο σχολείο, ακόμη και μια στιγμή που το παιδί κλαίει ή θυμώνει. Οι γονείς δημιουργούν στα social media μια ψηφιακή βιογραφία των παιδιών τους πολύ πριν εκείνα μπορέσουν να αποφασίσουν αν τη θέλουν. Στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, όμως, το «sharenting» αποκτά μια πολύ πιο σοβαρή διάσταση: σε ποιον ανήκει τελικά η εικόνα ενός παιδιού;
Της Δανάης Πατρικίου
Μια φωτογραφία από τα πρώτα γενέθλια. Η πρώτη μέρα στο σχολείο. Το παιδί κοιμάται αγκαλιά με το αγαπημένο του παιχνίδι. Μια αστεία γκριμάτσα στην παραλία. Ένα βίντεο που χορεύει και τραγουδάει και έκανε τους ενήλικες να γελάσουν.
Για τον γονιό είναι στιγμές αγάπης. Αναμνήσεις που θέλει να μοιραστεί. Για το παιδί όμως μπορεί να σημαίνει κάτι διαφορετικό: ένα ψηφιακό αποτύπωμα που κάποιος άλλος δημιουργεί για λογαριασμό του.
Και τότε προκύπτει μια ερώτηση που μέχρι πριν από λίγα χρόνια ελάχιστοι γονείς σκεφτόντουσαν. Πριν ανεβάσεις τη φωτογραφία του παιδιού σου, το ρώτησες;
Η γενιά που απέκτησε ψηφιακή ταυτότητα πριν μάθει να γράφει το όνομά της. Υπάρχει πλέον και όρος γι’ αυτό: sharenting.
Προέρχεται από τις λέξεις sharing και parenting και περιγράφει τη δημοσίευση από γονείς φωτογραφιών, βίντεο και προσωπικών πληροφοριών που αφορούν τα παιδιά τους.
Στοιχεία που επικαλείται η American Psychological Association δείχνουν ότι περισσότεροι από τρεις στους τέσσερις γονείς σε σχετική αμερικανική έρευνα είχαν μοιραστεί πληροφορίες για τα παιδιά τους στα social media. Ακόμη πιο σοβαρό είναι ότι λιγότεροι από ένας στους τέσσερις είχαν ζητήσει τη συγκατάθεση του παιδιού πριν δημοσιεύσουν κάτι που το αφορούσε.
Έτσι δημιουργείται μια πρωτοφανής πραγματικότητα.
Παιδιά μεγαλώνουν έχοντας ήδη εκατοντάδες φωτογραφίες, στιγμές και πληροφορίες στο διαδίκτυο πριν αποκτήσουν τα ίδια λογαριασμό στα social media.
Κάποιες φορές η ψηφιακή τους ιστορία αρχίζει ακόμη και πριν γεννηθούν, με τη δημοσίευση ενός υπερηχογραφήματος.
«Μα είναι δικό μου το παιδί» Σε αυτή την φράση ίσως βρίσκεται και η ουσία του προβλήματος
Το παιδί είναι δικό μας ως προς τη φροντίδα, την ευθύνη και την αγάπη. Η εικόνα του όμως δεν είναι ιδιοκτησία μας.
Αν βγάζαμε μια φωτογραφία μιας φίλης μας στην παραλία, πιθανότατα θα τη ρωτούσαμε: «Σου αρέσει; Να την ανεβάσω;»
Αν κάποιος δημοσίευε χωρίς να μας ρωτήσει μια φωτογραφία στην οποία θεωρούμε ότι δεν είμαστε όμορφοι, μπορεί να ενοχλούμασταν.
Αν δημοσίευε μια φωτογραφία μας ενώ κλαίμε, κοιμόμαστε ή βρισκόμαστε σε μια ευάλωτη στιγμή, ίσως θυμώναμε.
Γιατί λοιπόν θεωρούμε αυτονόητο ότι ένα παιδί δεν έχει την ίδια ανάγκη ιδιωτικότητας;
Η UNICEF επισημαίνει μάλιστα μια πλευρά που ξεπερνά την προστασία των προσωπικών δεδομένων: όταν οι γονείς εμπλέκουν το παιδί στην απόφαση για το τι θα δημοσιευθεί, του διδάσκουν στην πράξη τι σημαίνει συναίνεση.
Το παιδί μαθαίνει:
«Το σώμα μου, η εικόνα μου και η ιδιωτικότητά μου έχουν αξία».
«Μα ο λογαριασμός μου είναι ιδιωτικός»
Είναι ασφαλώς προτιμότερο από έναν εντελώς δημόσιο λογαριασμό.
Δεν σημαίνει όμως ότι μια φωτογραφία βρίσκεται πλέον αποκλειστικά υπό τον έλεγχό μας. Μπορεί να γίνει screenshot. Να αποθηκευτεί. Να σταλεί σε κάποιον άλλο. Να αναδημοσιευθεί. Και στη σημερινή εποχή υπάρχει ένας ακόμη παράγοντας: η Τεχνητή Νοημοσύνη.
Η APA προειδοποιεί ότι τα πρόσωπα και οι εικόνες των παιδιών αποτελούν ευαίσθητα βιομετρικά δεδομένα, τα οποία μπορούν να συλλεχθούν από αναρτήσεις στα social media και να χρησιμοποιηθούν για τη δημιουργία deepfakes συνθετικών εικόνων, βίντεο ή άλλου υλικού που δημιουργείται με AI.
Αυτό αλλάζει ριζικά το ερώτημα. Δεν αναρωτιόμαστε πλέον μόνο:
«Ποιος μπορεί να δει αυτή τη φωτογραφία;»
Αλλά και: «Τι θα μπορούσε κάποιος να κάνει με αυτή τη φωτογραφία;»
Και η Ευρώπη αρχίζει να αλλάζει στάση
Το ζήτημα έχει πλέον περάσει και στη νομοθεσία.
Η Γαλλία έκανε το 2024 ένα ιδιαίτερα σημαντικό βήμα, ενισχύοντας νομοθετικά το δικαίωμα του παιδιού στην εικόνα του.
Οι γονείς οφείλουν να προστατεύουν από κοινού το δικαίωμα του ανήλικου παιδιού στην εικόνα και την ιδιωτική ζωή και να συμπεριλαμβάνουν το ίδιο το παιδί στη λήψη της απόφασης, ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητά του.
Σε περίπτωση σοβαρών διαφορών ή παραβιάσεων προβλέπεται ακόμη και δικαστική παρέμβαση. Το μήνυμα πίσω από αυτή τη νομοθετική αλλαγή είναι ίσως σημαντικότερο από τις ίδιες τις νομικές διατάξεις:
Το παιδί δεν είναι το περιεχόμενο του γονιού. Είναι ένας ξεχωριστός άνθρωπος με δικά του δικαιώματα.
Τι θα σκεφτεί στα 16 του;
Υπάρχει και μια διάσταση που δεν έχει καμία σχέση με hackers, αλγορίθμους ή deepfakes.
Είναι πολύ πιο απλή.
Η ντροπή.
Μια φωτογραφία ενός γυμνού μωρού μπορεί να φαίνεται χαριτωμένη στη μητέρα του. Το ίδιο παιδί στα 13 του μπορεί να τη θεωρεί βαθιά προσωπική.
Ένα βίντεο με ένα ξέσπασμα ενός τετράχρονου μπορεί να προκαλέσει γέλια στους φίλους των γονιών. Το παιδί όμως στα 14 του μπορεί να μη θέλει αυτή η στιγμή να βρίσκεται στο διαδίκτυο.
Οι γονείς συχνά δημοσιεύουμε έχοντας απέναντί μας το παιδί που βλέπουμε σήμερα.
Ίσως χρειάζεται να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε και τον ενήλικο που θα γίνει αύριο.
Πέντε ερωτήσεις πριν πατήσεις «Δημοσίευση»
Δεν χρειάζεται να σταματήσουμε να φωτογραφίζουμε τα παιδιά μας.
Ούτε να μετατρέψουμε κάθε οικογενειακή στιγμή σε άσκηση φόβου.
Χρειάζεται όμως να αποκτήσουμε μια νέα ψηφιακή συνήθεια.
Πριν δημοσιεύσουμε, μπορούμε να αναρωτηθούμε:
1. Το ρώτησα;
Αν είναι αρκετά μεγάλο για να καταλάβει τι σημαίνει δημοσίευση, ας του δείξουμε τη φωτογραφία.
2. Θα ανέβαζα αυτή τη φωτογραφία αν απεικόνιζε εμένα;
Είναι ίσως το απλούστερο τεστ σεβασμού.
3. Αποκαλύπτω περισσότερα απ’ όσα χρειάζεται;
Σχολική στολή, όνομα σχολείου, τοποθεσία, καθημερινές διαδρομές και άλλα αναγνωριστικά στοιχεία δεν χρειάζεται να συνοδεύουν μια ανάρτηση.
4. Θα μπορούσε αυτή η εικόνα να το φέρει σε δύσκολη θέση αργότερα;
Αν υπάρχει έστω και αμφιβολία, ίσως η συγκεκριμένη φωτογραφία ανήκει στο οικογενειακό άλμπουμ και όχι στο Instagram.
5. Γιατί θέλω να την ανεβάσω;
Για να μοιραστώ μια όμορφη στιγμή με ανθρώπους που αγαπώ; Ή μήπως επειδή έχουμε αρχίσει να αισθανόμαστε ότι μια στιγμή δεν «υπάρχει» αν δεν δημοσιευθεί;
Υπάρχουν αναμνήσεις που δεν χρειάζονται κοινό
Ίσως αυτό είναι το πιο δύσκολο μάθημα της εποχής των social media.
Μπορούμε να τραβήξουμε τη φωτογραφία. Να τη φυλάξουμε. Να τη στείλουμε στους παππούδες. Να τη βάλουμε σε ένα άλμπουμ. Να τη δούμε μαζί με το παιδί μας ύστερα από δέκα χρόνια και να γελάσουμε.
Δεν είναι απαραίτητο να τη δουν άλλοι εκατοντάδες άνθρωποι για να αποκτήσει αξία.
Τα παιδιά μας μεγαλώνουν σε έναν κόσμο στον οποίο θα χρειαστεί να υπερασπιστούν την ιδιωτικότητά τους περισσότερο από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά. Και ίσως το πρώτο μάθημα για το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα πρέπει να το πάρουν από εμάς.
Όχι με μια διάλεξη για τους κινδύνους του Internet. Αλλά με τέσσερις απλές λέξεις:
«Σου αρέσει; Να την ανεβάσω;»
Γιατί πριν μάθουμε στα παιδιά μας να ζητούν τη συναίνεση των άλλων, πρέπει να τους δείξουμε ότι σεβόμαστε και τη δική τους.
Πηγές: www.apa.org, www.legifrance.gouv.fr
