Δεν είχαμε κλιματιστικά, δύο αυτοκίνητα στην οικογένεια, κινητά τηλέφωνα και αμέτρητες επιλογές ψυχαγωγίας. Είχαμε όμως κάτι που σήμερα πολλοί πιστεύουν ότι χάσαμε. Ή μήπως απλώς θυμόμαστε διαφορετικά το παρελθόν;
Ήταν καλοκαίρι του 1970.
Στα περισσότερα ελληνικά σπίτια δεν υπήρχε κλιματιστικό. Τις ζεστές νύχτες ανοίγαμε παράθυρα, βγαίναμε στα μπαλκόνια και προσπαθούσαμε να κοιμηθούμε με τη βοήθεια ενός ανεμιστήρα, εφόσον υπήρχε κι αυτός.
Τον χειμώνα, το καλοριφέρ δεν αποτελούσε δεδομένη παροχή κάθε κατοικίας. Πολλές οικογένειες ζεσταίνονταν με σόμπες πετρελαίου ή ξύλου και συγκεντρώνονταν στο δωμάτιο που είχε θέρμανση.
Η τηλεόραση δεν είχε μπει ακόμη σε όλα τα σπίτια. Σε ορισμένες γειτονιές, μάλιστα, τα παιδιά συγκεντρώνονταν στο σπίτι εκείνου που διέθετε συσκευή για να παρακολουθήσουν κάποιο πρόγραμμα.
Το αυτοκίνητο δεν ήταν αυτονόητο οικογενειακό απόκτημα. Οι μετακινήσεις γίνονταν με λεωφορεία, τρόλεϊ, τρένα και αρκετό περπάτημα.
Δεν υπήρχαν κινητά τηλέφωνα. Αν κάποιος αργούσε στο ραντεβού, περίμενες. Δεν μπορούσες να του στείλεις μήνυμα για να ρωτήσεις πού βρίσκεται.
Και φυσικά, δεν υπήρχε η δυνατότητα να παραγγείλεις μέσα σε λίγα λεπτά σχεδόν οτιδήποτε επιθυμούσες.
Κι όμως, σήμερα ακούμε συχνά ανθρώπους να λένε:
«Τότε ήμασταν πιο ευτυχισμένοι». Ήμασταν, όμως, πραγματικά;
Είχαμε λιγότερες ανέσεις. Είχαμε περισσότερη χαρά;
Αν συγκρίνουμε τις υλικές συνθήκες ζωής, είναι δύσκολο να αμφισβητήσουμε την πρόοδο που έχει συντελεστεί μέσα σε μισό αιώνα.
Η πρόσβαση σε σύγχρονες θεραπείες, η τεχνολογία, οι τηλεπικοινωνίες και οι οικιακές συσκευές έχουν αλλάξει ριζικά την καθημερινότητά μας.
Σήμερα μπορούμε να επικοινωνήσουμε με έναν άνθρωπο στην άλλη άκρη του κόσμου, να εργαστούμε από το σπίτι, να ενημερωθούμε άμεσα και να εξυπηρετηθούμε χωρίς να μετακινηθούμε.
Πολλές εργασίες που κάποτε απαιτούσαν ώρες ολοκληρώνονται σε λίγα λεπτά.
Ωστόσο, η βελτίωση των υλικών συνθηκών δεν συνεπάγεται αυτομάτως και αντίστοιχη αύξηση της υποκειμενικής ευτυχίας.
Η επιστημονική έρευνα για την ευημερία δείχνει ότι η οικονομική ασφάλεια και οι συνθήκες διαβίωσης έχουν σημασία, αλλά δεν αποτελούν τους μοναδικούς παράγοντες που καθορίζουν την ικανοποίηση από τη ζωή.
Οι κοινωνικές σχέσεις, η υγεία, η εμπιστοσύνη και η αίσθηση ότι ανήκουμε κάπου διαδραματίζουν επίσης σημαντικό ρόλο.
Μήπως, λοιπόν, η νοσταλγία μας δεν αφορά τόσο τις συνθήκες ζωής όσο τον τρόπο με τον οποίο ζούσαμε;
Η γειτονιά ήταν ένα μικρό κοινωνικό δίκτυο
Το 1970 δεν χρειαζόταν να δημιουργήσεις μια διαδικτυακή ομάδα για να μάθεις τι συμβαίνει στη γειτονιά σου.
Το μάθαινες από το μπαλκόνι. Οι άνθρωποι συναντιούνταν στο μπακάλικο, στον φούρνο, στην πλατεία ή στην είσοδο της πολυκατοικίας.
Οι επισκέψεις δεν απαιτούσαν πάντα προγραμματισμό αρκετών ημερών.
Μπορούσες να χτυπήσεις την πόρτα ενός φίλου και να καθίσετε για έναν καφέ.
Τα παιδιά έπαιζαν συχνά στον δρόμο ή στις αυλές, ενώ οι μεγαλύτεροι συζητούσαν έξω από τα σπίτια τους τα καλοκαιρινά βράδια.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι όλες οι γειτονιές ήταν ιδανικές κοινότητες αλληλεγγύης. Η στενή κοινωνική επαφή συνοδευόταν από κοινωνικό έλεγχο, κουτσομπολιό και περιορισμένη ιδιωτικότητα.
Ωστόσο, η καθημερινή, πρόσωπο με πρόσωπο επικοινωνία αποτελούσε χαρακτηριστικό πολλών τοπικών κοινωνιών.
Σήμερα έχουμε εκατοντάδες ψηφιακές επαφές.
Αλλά πόσους ανθρώπους μπορούμε να καλέσουμε απροειδοποίητα ένα απόγευμα, χωρίς να αισθανθούμε ότι παραβιάζουμε το πρόγραμμά τους;
Πότε η καθημερινότητα έγινε τόσο περίπλοκη;
Η τεχνολογία υποσχέθηκε ότι θα μας εξοικονομούσε χρόνο. Και σε πολλές περιπτώσεις το πέτυχε.
Το πλυντήριο, το πλυντήριο πιάτων, οι ηλεκτρονικές συναλλαγές και οι ψηφιακές υπηρεσίες έχουν περιορίσει σημαντικά τον χρόνο που απαιτούν ορισμένες καθημερινές εργασίες.
Ταυτόχρονα, όμως, έχουν αλλάξει και οι προσδοκίες μας.
Σήμερα θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο ότι πρέπει να είμαστε διαρκώς διαθέσιμοι.
Να απαντάμε στα μηνύματα, να παρακολουθούμε τις επαγγελματικές εξελίξεις, να ενημερωνόμαστε συνεχώς και να μη χάνουμε καμία ευκαιρία.
Ακόμη και ο ελεύθερος χρόνος μας χρειάζεται οργάνωση.
Πρέπει να κλείσουμε τραπέζι, να συνεννοηθούμε με φίλους, να προγραμματίσουμε δραστηριότητες.
Κάποτε, μια βόλτα στη γειτονιά μπορούσε να εξελιχθεί αυθόρμητα σε μια ολόκληρη βραδιά.
Σήμερα μπορεί να χρειαστούν δεκαπέντε μηνύματα για να συμφωνήσουν τέσσερις άνθρωποι πότε θα συναντηθούν.
Δεν είναι βέβαιο ότι οι άνθρωποι του 1970 είχαν συνολικά περισσότερο ελεύθερο χρόνο. Οι εργασιακές συνθήκες και οι οικιακές υποχρεώσεις μπορούσαν να είναι ιδιαίτερα απαιτητικές.
Είναι, αναμενόμενο ν’ αναρωτηθούμε αν ο σημερινός τρόπος ζωής έχει περιορίσει τον αυθορμητισμό μας.
Η ζωή των γυναικών ήταν πραγματικά καλύτερη;
Εδώ χρειάζεται να αφήσουμε για λίγο στην άκρη τη νοσταλγία.
Για πολλές γυναίκες της δεκαετίας του 1970, η καθημερινότητα περιλάμβανε πολύ περισσότερη οικιακή εργασία και σαφώς λιγότερες δυνατότητες προσωπικής και επαγγελματικής αυτονομίας.
Οι κοινωνικές αντιλήψεις για τον γάμο, τη μητρότητα και τον ρόλο της γυναίκας ήταν διαφορετικές.
Η οικονομική εξάρτηση από τον σύζυγο ήταν συχνότερη και η κοινωνική αποδοχή ενός διαζυγίου δυσκολότερη.
Ακόμη και οι τεχνολογικές ανέσεις που σήμερα θεωρούμε δεδομένες είχαν τεράστια σημασία για την καθημερινότητα των γυναικών.
Επομένως, όταν λέμε ότι «τότε ζούσαμε καλύτερα», πρέπει να αναρωτηθούμε:
Ποιοι ζούσαν καλύτερα; Οι άνδρες και οι γυναίκες είχαν τις ίδιες δυνατότητες;
Οι άνθρωποι που δεν ακολουθούσαν τις κοινωνικές συμβάσεις αισθάνονταν εξίσου ελεύθεροι; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ίδια για όλους.
Μήπως τελικά νοσταλγούμε τα παιδικά μας χρόνια ή τα νιάτα μας;
Η ψυχολογία έχει μελετήσει την τάση των ανθρώπων να ανακαλούν ορισμένες εμπειρίες του παρελθόντος πιο θετικά από όσο τις αξιολογούσαν όταν τις ζούσαν.
Το φαινόμενο είναι γνωστό ως rosy retrospection.
Παράλληλα, η έρευνα για τη νοσταλγία δείχνει ότι οι αναμνήσεις μπορούν να ενισχύουν την αίσθηση προσωπικής συνέχειας και κοινωνικής σύνδεσης.
Όταν κάποιος θυμάται τη δεκαετία του 1970, μπορεί να θυμάται το πατρικό του σπίτι, τους φίλους του σχολείου, τους γονείς του που τότε ήταν νέοι ή ανθρώπους που σήμερα δεν βρίσκονται πια στη ζωή.
Θυμάται τα πρώτα ερωτικά σκιρτήματα, τις καλοκαιρινές διακοπές, τα τραγούδια που άκουγε στο ραδιόφωνο.
Ίσως, λοιπόν, να μη νοσταλγεί τη σόμπα πετρελαίου ή το λεωφορείο που αργούσε.
Ίσως να νοσταλγεί τον εαυτό του εκείνης της εποχής.
Τότε που οι περισσότεροι άνθρωποι που αγαπούσε ήταν ακόμη δίπλα του.
Και που η ζωή έμοιαζε να έχει περισσότερο χρόνο μπροστά της.
Μπορούμε να συγκρίνουμε επιστημονικά την ευτυχία του 1970 με τη σημερινή;
Η απάντηση θέλει ιδιαίτερη προσοχή
Οι σύγχρονες διεθνείς έρευνες, όπως το World Happiness Report, χρησιμοποιούν μετρήσεις της υποκειμενικής αξιολόγησης της ζωής.
Ωστόσο, δεν διαθέτουμε αντίστοιχα, πλήρως συγκρίσιμα δεδομένα για όλες τις χώρες από το 1970 μέχρι σήμερα.
Επομένως, δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε επιστημονικά ότι οι Έλληνες εκείνης της εποχής ήταν συνολικά πιο ευτυχισμένοι από τους σημερινούς.
Μπορούμε, όμως, να εξετάσουμε τους παράγοντες που συνδέονται με την ευημερία.Και ανάμεσά τους, η ποιότητα των ανθρώπινων σχέσεων παραμένει ιδιαίτερα σημαντική.
Η μακροχρόνια Harvard Study of Adult Development, η οποία παρακολουθεί την πορεία ανθρώπινων ζωών επί δεκαετίες, έχει αναδείξει τη σημασία των στενών και υποστηρικτικών σχέσεων για την υγεία και την ευημερία.
Δεν αποδεικνύει ότι μια προηγούμενη εποχή ήταν καλύτερη.
Μας υπενθυμίζει, όμως, ότι η ανθρώπινη σύνδεση δεν μπορεί να αντικατασταθεί απλώς από περισσότερες υλικές ανέσεις.
Τελικά, τι κάνουμε λάθος;
Ίσως το λάθος μας να είναι ότι αντιμετωπίζουμε την πρόοδο σαν μια διαδικασία στην οποία οφείλουμε διαρκώς να προσθέτουμε κάτι.
Περισσότερη τεχνολογία.
Περισσότερες επιλογές.
Περισσότερες δραστηριότητες.
Περισσότερες δυνατότητες.
Και πολύ συχνά ξεχνάμε να αναρωτηθούμε τι αξίζει να διατηρήσουμε.
Δεν χρειάζεται να επιστρέψουμε στο 1970.
Ούτε να νοσταλγήσουμε τα σπίτια χωρίς θέρμανση, τις περιορισμένες επιλογές ή τις κοινωνικές ανισότητες εκείνης της εποχής.
Μπορούμε, όμως, να αναζητήσουμε ξανά την απλότητα μιας συνάντησης χωρίς πρόγραμμα. Τη χαρά μιας συζήτησης χωρίς κινητό τηλέφωνο πάνω στο τραπέζι.
Τη δυνατότητα να περάσουμε ένα απόγευμα χωρίς να αισθανόμαστε ότι πρέπει να κάνουμε κάτι παραγωγικό.
Και ίσως να θυμηθούμε ότι οι άνθρωποι δεν χρειάζονται μόνο ανέσεις, επιτυχίες και ευκαιρίες. Χρειάζονται και άλλους ανθρώπους.
Ίσως, τελικά, το ερώτημα να μην είναι αν ήμασταν πιο ευτυχισμένοι το 1970.
Ίσως το πραγματικό ερώτημα να είναι γιατί, ενώ σήμερα έχουμε κατακτήσει τόσα πολλά, εξακολουθούμε να αναζητούμε κάτι που πιστεύουμε ότι ανήκει οριστικά στο παρελθόν
Πηγές
Our World in Data ourworldindata.org
Harvard Study of Adult Development adultdevelopmentstudy
Mitchell, T. R. et al. (1997): Temporal Adjustments in the Evaluation of Events: The “Rosy View”, Journal of Experimental Social Psychology , επιστημονική μελέτη για την τάση θετικότερης αναδρομικής αξιολόγησης εμπειριών.
