Της Δανάης Πατρικίου
Υπάρχουν στιγμές στη ζωή όπου η λογική μάς ψιθυρίζει ότι κάτι δεν λειτουργεί πια. Μια σχέση που εξαντλεί. Μια δουλειά που δεν οδηγεί πουθενά. Μια επιλογή που επαναλαμβάνει τον ίδιο κύκλο απογοήτευσης. Κι όμως, συχνά επιμένουμε. Δεν είναι πάντα θέμα άγνοιας. Συχνά γνωρίζουμε ότι κάτι δεν μας ωφελεί — αλλά δυσκολευόμαστε να το εγκαταλείψουμε. Γιατί; Η απάντηση βρίσκεται σε ένα βαθύ ψυχολογικό φαινόμενο: την προσκόλληση.
Η επένδυση που δεν θέλουμε να χάσουμε
Ο Daniel Kahneman και η συμπεριφορική οικονομία περιγράφουν ένα σημαντικό φαινόμενο: την πλάνη του βυθισμένου κόστους (sunk cost fallacy). Όσο περισσότερα έχουμε επενδύσει σε κάτι — χρόνο, συναίσθημα, προσπάθεια — τόσο δυσκολότερο γίνεται να το εγκαταλείψουμε. Σκεφτείτε πόσες φορές ακούμε τη φράση:
«Έχω επενδύσει τόσα χρόνια σε αυτή τη σχέση.»
«Δεν γίνεται να τα πετάξω όλα τώρα.»
«Έχω δώσει πάρα πολλά για να φύγω.»
Αλλά η προηγούμενη επένδυση δεν αποτελεί λόγο να συνεχίσουμε μια λανθασμένη πορεία. Είναι απλώς μέρος της ιστορίας. Κι όμως, ο ανθρώπινος νους δυσκολεύεται να αποδεχθεί την απώλεια.
Η προσκόλληση δεν είναι μόνο συναισθηματική
Η ψυχολογία της προσκόλλησης έχει βαθιές ρίζες στη θεωρία δεσμού του John Bowlby. Από την παιδική ηλικία, οι άνθρωποι αναπτύσσουμε τρόπους σύνδεσης με τους άλλους — τρόπους που επηρεάζουν το πώς αγαπάμε, πώς φοβόμαστε και πώς αποχωριζόμαστε.
Κάποιοι άνθρωποι έχουν ισχυρή ανάγκη εγγύτητας και επιβεβαίωσης.
Άλλοι δυσκολεύονται να αποδεσμευτούν ακόμη κι όταν μια σχέση έχει πάψει να είναι υγιής. Η προσκόλληση δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα. Είναι μηχανισμός ασφάλειας. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η ανάγκη για ασφάλεια μάς κρατά δεμένους με κάτι που μας περιορίζει.
Η ταυτότητα που χτίζουμε γύρω από τις επιλογές μας
Μερικές επιλογές γίνονται μέρος της ταυτότητάς μας. Μια σχέση, μια καριέρα, ένα όνειρο. Όταν αυτές οι επιλογές αρχίζουν να κλονίζονται, δεν απειλείται μόνο η κατάσταση — απειλείται και η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας. Αν φύγω από αυτή τη δουλειά, ποιος είμαι; Αν τελειώσει αυτή η σχέση, τι λέει αυτό για τις επιλογές μου; Ο νους προτιμά να προστατεύσει την ταυτότητα παρά να παραδεχτεί ότι έκανε λάθος. Έτσι, η επιμονή δεν αφορά πάντα την επιλογή. Αφορά την αυτοεικόνα.
Η ελπίδα ως μηχανισμός παράτασης
Ένας ακόμη λόγος που παραμένουμε σε λανθασμένες επιλογές είναι η ελπίδα. Η σκέψη ότι τα πράγματα μπορεί να αλλάξουν. Ότι ίσως αύριο θα είναι διαφορετικά. Η ελπίδα είναι ανθρώπινη και συχνά απαραίτητη. Αλλά μπορεί να γίνει και μηχανισμός αναβολής. Όταν η ελπίδα αντικαθιστά τα δεδομένα, η πραγματικότητα θολώνει. Και τότε η απόφαση μετατίθεται ξανά και ξανά στο μέλλον.
Το κόστος της επιμονής
Η επιμονή σε μια επιλογή που δεν λειτουργεί δεν είναι ουδέτερη.
Έχει κόστος:
- συναισθηματική εξάντληση
- χαμένη ενέργεια
- καθυστέρηση άλλων ευκαιριών
- σταδιακή διάβρωση της αυτοεκτίμησης
Κάποιες φορές, το μεγαλύτερο ρίσκο δεν είναι να φύγουμε. Είναι να μείνουμε.
Η δύναμη της αναθεώρησης
Στην κουλτούρα μας, η επιμονή θεωρείται αρετή. Και συχνά είναι. Αλλά υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα στην επιμονή και στην προσκόλληση. Η επιμονή εξετάζει τα δεδομένα και προσαρμόζεται. Η προσκόλληση αγνοεί τα δεδομένα για να προστατεύσει το συναίσθημα. Η ωριμότητα δεν βρίσκεται στο να μην αλλάζουμε ποτέ πορεία. Βρίσκεται στο να αναγνωρίζουμε πότε μια πορεία έχει ολοκληρωθεί.
Ένα διαφορετικό ερώτημα
Όταν βρισκόμαστε μπροστά σε μια δύσκολη απόφαση, συνήθως ρωτάμε: «Αξίζει να συνεχίσω;» Ίσως όμως ένα πιο καθαρό ερώτημα να είναι: «Αν ξεκινούσα σήμερα από την αρχή, θα έκανα την ίδια επιλογή;» Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα συχνά αποκαλύπτει περισσότερα από όσα θέλουμε να παραδεχτούμε.
Συμπέρασμα
Οι άνθρωποι δεν μένουμε σε λάθος επιλογές επειδή είμαστε αδύναμοι. Μένουμε επειδή έχουμε επενδύσει. Επειδή έχουμε ελπίδα. Επειδή η προσκόλληση μάς κάνει να νιώθουμε ασφαλείς. Αλλά η πραγματική ελευθερία δεν βρίσκεται στην αποφυγή του λάθους. Βρίσκεται στην ικανότητα να πούμε, με ειλικρίνεια: «Αυτό κάποτε είχε νόημα. Τώρα δεν έχει πια». Και να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να ξεκινήσει ξανά.
*Το άρθρο βασίζεται σε ευρήματα της συμπεριφορικής ψυχολογίας και της θεωρίας δεσμού, που μελετούν πώς οι γνωστικές προκαταλήψεις και τα μοτίβα προσκόλλησης επηρεάζουν τις προσωπικές μας επιλογές.
Ενδεικτική βιβλιογραφία: Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. New York: Farrar, Straus and Giroux. Θεμελιώδες έργο της συμπεριφορικής οικονομίας που εξηγεί πώς οι γνωστικές προκαταλήψεις επηρεάζουν τις αποφάσεις μας.
