Να βοηθάς, να συγχωρείς, να καταλαβαίνεις, να δίνεις. Υπάρχει όμως μια λεπτή γραμμή πέρα από την οποία η καλοσύνη παύει να είναι αρετή και γίνεται εγκατάλειψη του ίδιου μας του εαυτού.
«Δεν πειράζει. Καλή καρδιά». Πόσες φορές το έχουμε πει ενώ, στην πραγματικότητα, μας ενοχλεί πολύ! Πόσες φορές δικαιολογήσαμε μια συμπεριφορά που μας πλήγωσε, επειδή πιέσαμε τον εαυτό μας να κατανοήσει γιατί ο άλλος φέρθηκε έτσι; Πόσες φορές αναλάβαμε ακόμη μία υποχρέωση ενώ ήμασταν ήδη εξαντλημένοι;
Και πόσες φορές είπαμε «ναι», όχι επειδή θέλαμε, αλλά επειδή δεν αντέχαμε την ιδέα ότι κάποιος μπορεί να δυσαρεστηθεί μαζί μας; Η καλοσύνη θεωρείται και είναι μία από τις ομορφότερες ανθρώπινες αρετές. Η ενσυναίσθηση, η γενναιοδωρία και η διάθεση να βοηθήσουμε τους άλλους αποτελούν θεμέλια των ανθρώπινων σχέσεων. Υπάρχει όμως μια στιγμή κατά την οποία η καλοσύνη μπορεί να γίνει σοβαρό μειονέκτημα για τον εαυτό μας. Όταν για να προστατεύουμε συνεχώς τους άλλους αρχίζουμε να εγκαταλείπουμε τον εαυτό μας.
Είσαι καλός ή φοβάσαι να πεις «όχι»;
Αυτή ίσως είναι η δυσκολότερη ερώτηση. Γιατί εξωτερικά οι δύο συμπεριφορές μπορεί να μοιάζουν ακριβώς ίδιες. Κάποιος ζητά τη βοήθειά μας και εμείς τη δίνουμε. Στην πρώτη περίπτωση, βοηθάμε επειδή πραγματικά το θέλουμε. Στη δεύτερη, βοηθάμε επειδή φοβόμαστε τι θα συμβεί αν αρνηθούμε.
Μήπως μας θεωρήσουν εγωιστές; Μήπως πάψουν να μας κάνουν παρέα; Μήπως σταματήσουν να μας αγαπούν; Εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη διαφορά: η υγιής καλοσύνη περιλαμβάνει επιλογή. Η αυτοθυσία από φόβο για το τι θα προκαλέσει πιθανή άρνηση μας είναι αδυναμία δική μας. Και όταν το «να είμαι καλός» γίνεται προϋπόθεση για να αισθανόμαστε αποδεκτοί, τότε ίσως δεν μιλάμε πλέον μόνο για καλοσύνη. Μιλάμε για ανάγκη αποδοχής.
Οι άνθρωποι που καταλαβαίνουν τους πάντες
Υπάρχουν άνθρωποι που διαθέτουν μια σχεδόν ανεξάντλητη ικανότητα να ερμηνεύουν τη συμπεριφορά των άλλων. «Πέρασε δύσκολα». «Έχει πολλά προβλήματα». «Δεν το εννοούσε». «Έτσι τον μάθανε». «Είναι πιεσμένος αυτή την περίοδο». «Έτσι είναι ο χαρακτήρας του». Και μπορεί κάποια απ’ όλα να είναι αλήθεια. Υπάρχει όμως μια σημαντική διάκριση: Το να κατανοούμε γιατί κάποιος μας πληγώνει, να μας υποτιμά, ν’ αδιαφορεί, δεν σημαίνει ότι πρέπει να του επιτρέπουμε να συνεχίζει το μοτίβο αυτής της συμπεριφοράς.
Η ενσυναίσθηση εξηγεί μια συμπεριφορά. Δεν την αθωώνει αυτομάτως. Μπορούμε και να κατανοήσουμε τον άλλον και ταυτόχρονα να προστατεύσουμε τον εαυτό μας. Το ένα δεν ακυρώνει το άλλο.
Όταν γινόμαστε υπεύθυνοι για τα συναισθήματα όλων
Ο υπερβολικά «καλός» άνθρωπος συχνά αναλαμβάνει έναν παράξενο ρόλο μέσα στις σχέσεις του. Να μην στενοχωρηθεί κανείς. Να μη θυμώσει κανείς. Να μην υπάρξει σύγκρουση. Να είναι όλοι ευχαριστημένοι. Και κάπως έτσι αρχίζει να ρυθμίζει τη ζωή του με βάση τις πιθανές αντιδράσεις των άλλων. Δεν λέει αυτό που πραγματικά σκέφτεται. Δεν ζητά αυτό που χρειάζεται. Δεν διαφωνεί. Δεν απομακρύνεται όταν πρέπει. Και τελικά συμβαίνει κάτι παράδοξο: Στην προσπάθειά του να μην απογοητεύσει κανέναν, απογοητεύει συνεχώς τον εαυτό του.
Το σώμα κάποια στιγμή διαμαρτύρεται
Η συνεχής αυτοπαραίτηση δεν είναι μόνο ψυχολογική εμπειρία. Μπορεί να συνοδεύεται από χρόνια ένταση, κόπωση, ευερεθιστότητα και την αίσθηση ότι «δεν αντέχω άλλο» ή «όλα μ’ ενοχλούν» Κάποιος μπορεί να συνεχίζει να χαμογελά, να εξυπηρετεί, να φροντίζει και να ανταποκρίνεται στις ανάγκες όλων, ενώ εσωτερικά έχει αρχίσει να εξαντλείται. Και τότε εμφανίζεται συχνά ένα συναίσθημα που οι «καλοί άνθρωποι» δυσκολεύονται πολύ να παραδεχτούν: θυμός. Όχι επειδή έπαψαν να αγαπούν τους άλλους. Αλλά επειδή έχουν δώσει περισσότερα από όσα μπορούσαν να δώσουν σε λάθος άτομα.
«Μα εγώ δεν ζητάω τίποτα»
Ακούγεται γενναιόδωρο. Δεν είναι όμως πάντοτε τόσο απλό. Οι ανθρώπινες σχέσεις χρειάζονται αμοιβαιότητα. Όχι λογιστική ,δεν μετράμε ποιος τηλεφώνησε τρεις φορές και ποιος δύο. Χρειάζονται όμως μια βασική αίσθηση ότι και οι δύο άνθρωποι υπάρχουν μέσα στη σχέση. Όταν ένας άνθρωπος δίνει συνεχώς και ο άλλος απλώς συνηθίζει να παίρνει, η σχέση σταδιακά παύει να είναι ισότιμη.
Και υπάρχει ακόμη μία δυσάρεστη αλήθεια: Ό,τι προσφέρουμε χωρίς κανένα όριο, οι άλλοι μπορεί κάποια στιγμή να πάψουν να το αντιλαμβάνονται ως προσφορά και να αρχίσουν να το θεωρούν υποχρέωση
Τα όρια δεν είναι αγένεια
Για πολλούς ανθρώπους η λέξη «όριο» ακούγεται σκληρή. Σαν να σημαίνει απόρριψη. Στην πραγματικότητα, ένα υγιές όριο μπορεί να είναι πολύ απλό: «Σήμερα δεν μπορώ». «Αυτό με ενοχλεί». «Δεν θέλω να μου μιλάς με αυτόν τον τρόπο». «Θέλω να βοηθήσω, αλλά μέχρι εδώ μπορώ». «Καταλαβαίνω ότι διαφωνείς, όμως αυτή είναι η απόφασή μου». Το όριο δεν λέει απαραίτητα «δεν σε αγαπώ». Λέει: «Υπάρχω κι εγώ μέσα σε αυτή τη σχέση». Και αν θυμώσει;
Εδώ βρίσκεται ίσως το πραγματικό τεστ. Όταν ένας άνθρωπος που μας έχει συνηθίσει χωρίς όρια συναντήσει ξαφνικά ένα «όχι», είναι πιθανό να δυσαρεστηθεί. Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι κάναμε κάτι λάθος. Μερικές φορές η αντίδραση του άλλου δεν αποκαλύπτει ότι το όριό μας είναι παράλογο. Αποκαλύπτει πόσο πολύ τον εξυπηρετούσε η απουσία του.
Δεν χρειάζεται να γίνουμε σκληροί
Η απάντηση στην υπερβολική καλοσύνη δεν είναι ο κυνισμός. Δεν χρειάζεται να πάψουμε να βοηθάμε. Να γίνουμε καχύποπτοι. Να μετράμε όσα δίνουμε. Να απαντάμε στην εκμετάλλευση με σκληρότητα.Το ζητούμενο είναι κάτι πολύ πιο δύσκολο: Να παραμείνουμε καλοί χωρίς να προκαλούμε την αυτοκαταστροφή μας. Να μπορούμε να πούμε «σε καταλαβαίνω» χωρίς να σημαίνει «δέχομαι τα πάντα». Να μπορούμε να συγχωρήσουμε χωρίς να επιστρέψουμε υποχρεωτικά στην ίδια κατάσταση. Να βοηθάμε χωρίς να αναλαμβάνουμε να σώσουμε τους πάντες. Να αγαπάμε χωρίς να εξαφανιζόμαστε.
Μια ερώτηση που αξίζει να κάνουμε στον εαυτό μας
Την επόμενη φορά που θα ετοιμαστούμε να πούμε ακόμη ένα «ναι», ίσως αξίζει να περιμένουμε μερικά δευτερόλεπτα. Και να αναρωτηθούμε: «Το κάνω επειδή πραγματικά θέλω ή επειδή φοβάμαι τι θα συμβεί αν πω όχι;» Η απάντηση μπορεί ν’ αποκαλύψει πολλά για τον εαυτό μας.
Γιατί η καλοσύνη δεν μετριέται από το πόσο πολύ αντέχουμε. Ούτε από το πόσες φορές βάζουμε τον εαυτό μας τελευταίο. Ίσως η πιο ώριμη μορφή καλοσύνης είναι εκείνη που χωράει δύο ανθρώπους: τον άλλον και εμάς. Και ίσως υπάρχει μία φράση που αξίζει να θυμόμαστε: Το να είσαι καλός άνθρωπος δεν σημαίνει ότι πρέπει να είσαι κακός με τον εαυτό σου.
