Γιατί μια γυναίκα που έχει υπάρξει θύμα ενδοοικογενειακής βίας μπορεί να βρεθεί στο εδώλιο του κατηγορουμένου; Η απάντηση δεν είναι απλή. Πίσω από πολλές ποινικές υποθέσεις κρύβονται χρόνια φόβου, εξαναγκασμού και ψυχικού τραύματος – ιστορίες που συχνά δεν ακούγονται ποτέ ολόκληρες.
Η δημόσια συζήτηση γύρω από την ενδοοικογενειακή βία επικεντρώνεται, δικαιολογημένα, στην προστασία των θυμάτων. Ωστόσο, υπάρχει μια λιγότερο γνωστή πλευρά του προβλήματος που απασχολεί ολοένα και περισσότερο ψυχολόγους, νομικούς και εγκληματολόγους: γυναίκες που, αφού έζησαν για χρόνια σε κακοποιητικές σχέσεις, βρέθηκαν αντιμέτωπες με το ποινικό σύστημα.
Δεν πρόκειται για την προσπάθεια να δικαιολογηθούν εγκληματικές πράξεις. Πρόκειται για την ανάγκη να κατανοήσουμε πώς το χρόνιο τραύμα, ο φόβος και ο εξαναγκαστικός έλεγχος μπορούν να επηρεάσουν τις αποφάσεις και τις αντιδράσεις ενός ανθρώπου που προσπαθεί να επιβιώσει.
Η βία δεν αφήνει μόνο σωματικά σημάδια
Η κακοποίηση δεν περιορίζεται στα χτυπήματα.
Οι ειδικοί αναγνωρίζουν σήμερα ότι η ψυχολογική βία, οι απειλές, η απομόνωση από φίλους και συγγενείς, ο οικονομικός έλεγχος και η συνεχής τρομοκράτηση αποτελούν μορφές κακοποίησης με βαθιές συνέπειες στην ψυχική υγεία.
Με τον καιρό, πολλά θύματα αναπτύσσουν αυτό που οι επιστήμονες περιγράφουν ως σύνθετο ψυχικό τραύμα (Complex Trauma). Η συνεχής έκθεση στον φόβο επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος αξιολογεί τον κίνδυνο, παίρνει αποφάσεις και αντιδρά σε απειλητικές καταστάσεις.
Γι’ αυτό και οι επιλογές ενός ανθρώπου που ζει επί χρόνια υπό καθεστώς βίας δεν μπορούν πάντα να αξιολογούνται με τα ίδια κριτήρια που θα χρησιμοποιούσαμε σε μια φυσιολογική συνθήκη.
«Γιατί δεν έφυγε;» Η λάθος ερώτηση
Ίσως η πιο συνηθισμένη ερώτηση που ακούγεται μετά από ένα περιστατικό ενδοοικογενειακής βίας είναι:
«Γιατί δεν έφυγε νωρίτερα;»
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι αυτή η ερώτηση αγνοεί την πραγματικότητα της κακοποίησης.
Η αποχώρηση από μια βίαιη σχέση είναι συχνά η πιο επικίνδυνη περίοδος για το θύμα. Οι απειλές μπορεί να κλιμακωθούν, η βία να ενταθεί και ο κίνδυνος για τη ζωή της γυναίκας και των παιδιών της να αυξηθεί σημαντικά.
Προστίθενται ακόμη οικονομική εξάρτηση, φόβος απώλειας της επιμέλειας των παιδιών, κοινωνική απομόνωση, έλλειψη υποστηρικτικού περιβάλλοντος και η ψυχολογική εξουθένωση που προκαλεί η χρόνια κακοποίηση.
Όταν η επιβίωση οδηγεί στο εδώλιο
Σε ορισμένες περιπτώσεις, γυναίκες που έχουν υποστεί χρόνια κακοποίηση κατηγορούνται για πράξεις που συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με τη σχέση τους με τον κακοποιητή.
Μπορεί να αντέδρασαν σε μια κατάσταση που αντιλαμβάνονταν ως άμεση απειλή για τη ζωή τους. Άλλες μπορεί να εξαναγκάστηκαν να συμμετάσχουν σε παράνομες δραστηριότητες υπό καθεστώς φόβου και ελέγχου.
Οι ειδικοί χρησιμοποιούν πλέον τον όρο εξαναγκαστικός έλεγχος (coercive control) για να περιγράψουν ένα μοτίβο συμπεριφοράς στο οποίο ο δράστης δεν ασκεί μόνο σωματική βία, αλλά ελέγχει κάθε πτυχή της ζωής του θύματος: τις μετακινήσεις, τα οικονομικά, τις κοινωνικές επαφές και ακόμη και τις αποφάσεις του.
Η κατανόηση αυτού του φαινομένου έχει οδηγήσει αρκετά δικαστικά συστήματα διεθνώς να εξετάζουν με μεγαλύτερη προσοχή το ιστορικό κακοποίησης κατά την εκδίκαση ορισμένων υποθέσεων.
Το τραύμα πρέπει να ακούγεται και στις δικαστικές αίθουσες
Τα τελευταία χρόνια, ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί και νομικοί υποστηρίζουν ότι η δικαιοσύνη χρειάζεται μια περισσότερο τραυματοκεντρική προσέγγιση (trauma-informed approach).
Αυτό δεν σημαίνει ότι η κακοποίηση αποτελεί αυτομάτως λόγο ατιμωρησίας.
Σημαίνει όμως ότι οι δικαστικές αποφάσεις πρέπει να λαμβάνουν υπόψη το πλήρες ιστορικό ενός ανθρώπου, τον βαθμό εξαναγκασμού που έχει υποστεί και τις ψυχολογικές συνέπειες της μακροχρόνιας βίας.
Η κατανόηση του τραύματος δεν αναιρεί την ευθύνη. Επιτρέπει όμως μια πιο δίκαιη και ουσιαστική απονομή της δικαιοσύνης.
Τι μπορούμε να κάνουμε ως κοινωνία
Η αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας δεν περιορίζεται στην αυστηροποίηση των ποινών.
Απαιτεί:
- έγκαιρη αναγνώριση των περιστατικών,
- επαρκείς δομές φιλοξενίας και ψυχολογικής υποστήριξης,
- εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας, της αστυνομίας και της δικαιοσύνης,
- ενημέρωση των πολιτών για τις μορφές της κακοποίησης,
- προστασία των παιδιών που μεγαλώνουν σε περιβάλλον βίας.
Όσο νωρίτερα εντοπιστεί μια κακοποιητική σχέση, τόσο περισσότερες πιθανότητες υπάρχουν να αποφευχθούν τραγικές εξελίξεις.
Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να βλέπουμε ολόκληρη την ιστορία
Πίσω από κάθε δικαστική υπόθεση υπάρχει μια ανθρώπινη διαδρομή.
Η κατανόηση αυτής της διαδρομής δεν σημαίνει ότι παραβλέπουμε τον νόμο. Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε πως η βία αφήνει βαθιά ψυχικά και κοινωνικά αποτυπώματα, τα οποία μπορεί να επηρεάσουν καθοριστικά τις επιλογές ενός ανθρώπου.
Ίσως, λοιπόν, η πιο σημαντική αλλαγή δεν είναι μόνο να ρωτάμε «τι συνέβη», αλλά και «τι προηγήθηκε».
Μόνο τότε μπορούμε να μιλήσουμε πραγματικά για μια κοινωνία που αποδίδει δικαιοσύνη με γνώση, ενσυναίσθηση και σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
Το παρόν άρθρο αποτελεί πρωτότυπη δημοσιογραφική σύνθεση, βασισμένη σε επιστημονικές δημοσιεύσεις και διεθνείς πηγές σχετικά με την ενδοοικογενειακή βία, το ψυχικό τραύμα και τον εξαναγκαστικό έλεγχο.
Αφορμή για τη συγγραφή του αποτέλεσε το άρθρο της Hope Reese, «Why Do So Many Women Go to Prison After Surviving Domestic Violence?», που δημοσιεύθηκε στο Greater Good Science Center του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας, Berkeley.
Πηγή: greatergood.berkeley.edu
