Πόση μπαταρία έχουμε; Πού είναι ο φορτιστής; Γιατί δεν πιάνει το δίκτυο; Μήπως ήρθε κάποιο μήνυμα; Η ένταση με την οποία αναζητούμε το κινητό ξεπερνάει την αγωνία που είχαμε όταν το παιδί μας ήταν στην κούνια.
Το κινητό μπορεί να βρίσκεται λίγα μέτρα μακριά και εμείς να πανικοβαλλόμαστε γιατί δεν το νιώθουμε πάνω μας. Το ανοίγουμε για να δούμε την ώρα και καταλήγουμε να παρακολουθούμε βίντεο. Καθόμαστε δίπλα σε κάποιον που αγαπάμε, αλλά η σκέψη μας είναι στην οθόνη. Οι ειδοποιήσεις δεν μας δίνουν περιθώριο δεύτερης σκέψης και το βράδυ δεν μπορούμε να κοιμηθούμε αν δεν «χαζέψουμε» στην οθόνη, μεταφέροντας την ώρα του ύπνου πιο κάτω.
Συμβαίνει σε όλους στον ίδιο βαθμό; Όχι. Όμως αξίζει να δούμε πότε η ευκολία γίνεται υποχρέωση: πόσες φορές κοιτάζουμε το κινητό ακόμη και αν δεν έχουμε κάτι συγκεκριμένο να περιμένουμε.
Γιατί μας δυσκολεύει τόσο η αποσύνδεση
Μέσα σε μία συσκευή βρίσκονται η δουλειά, οι φίλοι, οι οικογενειακές συνομιλίες, οι πληρωμές και οι φωτογραφίες μας. Αναμενόμενο να ανησυχούμε όταν χάνουμε πρόσβαση σε όλα αυτά. Η ενόχληση, από μόνη της, δεν σημαίνει ψυχική διαταραχή.
Στην επιστημονική βιβλιογραφία περιγράφεται το άγχος που νιώθουν ορισμένοι άνθρωποι όταν δεν έχουν πρόσβαση στο κινητό τους, επειδή το ξέχασαν, τελείωσε η μπαταρία ή δεν υπάρχει σύνδεση, ως nomophobia, από τη φράση no-mobile-phone phobia. Ερευνητικές ανασκοπήσεις έχουν εντοπίσει συσχετίσεις αυτού του φαινομένου με άγχος και συμπτώματα αϋπνίας. [1]
Υπάρχει ο φόβος ότι κάτι συμβαίνει, ενώ δεν είμαστε συνδεδεμένοι όπως: μια είδηση, μια συζήτηση, μια πρόσκληση. Το γνωστό FOMO, ο φόβος ότι χάνουμε κάτι, συνδέεται ερευνητικά με την προβληματική χρήση των κοινωνικών δικτύων. [2] Και για έναν εργαζόμενο, η αγωνία μπορεί να είναι πολύ συγκεκριμένη: «Αν δεν απαντήσω αμέσως, θα θεωρήσουν ότι αδιαφορώ;»
Το άγχος δεν αποδεικνύει από μόνο του εθισμό
Η ελληνική μελέτη των 1.033 χρηστών του TikTok, που επανέφερε το θέμα στην επικαιρότητα, κατέγραψε συσχέτιση της προβληματικής χρήσης με υψηλότερα επίπεδα άγχους και καταθλιπτικών συμπτωμάτων, καθώς και χειρότερη ποιότητα ύπνου. [3]
Χρειάζεται όμως να ξέρουμε τι ακριβώς μετρήθηκε. Συμμετείχαν ενήλικοι εθελοντές που προσεγγίστηκαν μέσω TikTok. Πρόκειται για μελέτη μιας χρονικής στιγμής, με ερωτηματολόγια, όχι για αντιπροσωπευτική απογραφή του ελληνικού πληθυσμού ή για κλινική διάγνωση κάθε συμμετέχοντος. [3]
Αυτό δεν μειώνει τη σημασία των ευρημάτων. Μας βοηθά να θέσουμε μια πιο χρήσιμη ερώτηση από το «πόσες ώρες είμαι στο κινητό»: μπορώ να σταματήσω όταν το αποφασίζω; Συνεχίζω να το χρησιμοποιώ παρότι ο ύπνος, η εργασία ή οι σχέσεις μου επιβαρύνονται;
Οι άνθρωποι που περιμένουν να σηκώσουμε το βλέμμα
Ας σκεφτούμε ένα συνηθισμένο τραπέζι. Κάποιος αρχίζει να μιλά. Ο απέναντί του κοιτάζει μια ειδοποίηση, χαμογελά στην οθόνη, λέει «σε ακούω». Η συζήτηση συνεχίζεται, αλλά εκείνος που μιλούσε πρέπει τώρα να αποφασίσει αν αξίζει να ολοκληρώσει τη σκέψη του.
Ένα παιδί μπορεί να μας δείχνει τη ζωγραφιά του. Ο σύντροφός μας να προσπαθεί να πει κάτι που τον δυσκόλεψε. Ένας φίλος να έχει επιτέλους βρει τις λέξεις για ένα προσωπικό θέμα, αλλά νιώθει ότι ο μισός μας εγκέφαλος παρακολουθεί και ο υπόλοιπος «ταξιδεύει».
Υπάρχει και το αντίστροφο: στέλνουμε μηνύματα σε πολλούς ανθρώπους, αλλά αναβάλλουμε εκείνο το τηλεφώνημα που χρειάζεται χρόνο και πραγματική προσοχή. Η επικοινωνία γεμίζει την ημέρα μας, χωρίς απαραίτητα να της δίνει την οικειότητα της ποιότητας που αναζητούμε.
Η ξεκούραση που αναβάλλεται
Έχουμε τελειώσει τη δουλειά και αισθανόμαστε εξαντλημένοι. Πιάνουμε το κινητό «για να χαλαρώσουμε». Μισή ώρα αργότερα, έχουμε δει διακοπές άλλων, έναν καβγά, μια δυσάρεστη είδηση, ένα βίντεο που μας έκανε να γελάσουμε. Χρειάζεται να αναρωτηθούμε αν ξεκουραστήκαμε ή απλώς συνεχίσαμε να δεχόμαστε πληροφορίες.
Η προβληματική χρήση των κοινωνικών δικτύων συνδέεται στις ερευνητικές ανασκοπήσεις με άγχος, κατάθλιψη και προβλήματα ύπνου. Οι συσχετίσεις δεν σημαίνουν ότι κάθε χρήση βλάπτει ούτε ότι όλοι επηρεάζονται με τον ίδιο τρόπο.
Στην καθημερινότητα, πάντως, ο χρόνος έχει όρια. Όταν το σκρολάρισμα παρατείνεται μέχρι αργά, μπορεί να παίρνει τη θέση του ύπνου. Όταν καταλαμβάνει κάθε διάλειμμα, μπορεί να αφήνει για «αργότερα» έναν περίπατο, το φαγητό χωρίς βιασύνη ή λίγη ησυχία. Και όταν γεμίζουμε αμέσως κάθε κενό, δυσκολευόμαστε ακόμη και να παρατηρήσουμε τι χρειαζόμαστε εκείνη τη στιγμή.
Τα παιδιά μάς βλέπουν και οι έφηβοι χρειάζονται συζήτηση
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ανέφερε ότι το 11% των εφήβων στην έρευνα HBSC του 2022 παρουσίαζε ενδείξεις προβληματικής χρήσης κοινωνικών δικτύων, έναντι 7% το 2018. Η έρευνα αφορούσε σχεδόν 280.000 νέους ηλικίας 11, 13 και 15 ετών σε 44 χώρες και περιοχές. [4]
Ο ΠΟΥ περιγράφει ως ανησυχητικά στοιχεία τη δυσκολία ελέγχου της χρήσης, την παραμέληση άλλων δραστηριοτήτων και τις αρνητικές συνέπειες στην καθημερινότητα. Δεν εξισώνει όμως τη συχνή διαδικτυακή επαφή με προβληματική συμπεριφορά και αναγνωρίζει ότι η ψηφιακή επικοινωνία μπορεί να προσφέρει σύνδεση και υποστήριξη. [4]
Για τα μικρότερα παιδιά, αξίζει να κοιτάξουμε και τη δική μας συμπεριφορά. Πόσο πειστικό είναι το «άφησέ το επιτέλους», όταν εμείς απαντάμε σε μηνύματα την ώρα που τους μιλάμε; Με τους εφήβους, η συζήτηση χρειάζεται να χωρά και την εμπειρία τους: τι τους προσφέρουν οι πλατφόρμες, τι τους πιέζει, τι δυσκολεύονται να σταματήσουν. Οι οικογενειακοί κανόνες έχουν περισσότερο νόημα όταν περιλαμβάνουν και τους ενηλίκους.
Μικρά όρια που χωρούν στην πραγματική ζωή
Μπορούμε να ξεκινήσουμε από μία συγκεκριμένη στιγμή: ένα γεύμα χωρίς κινητά στο τραπέζι, μια συζήτηση με τη συσκευή στην τσάντα, ένα διάστημα πριν από τον ύπνο χωρίς σκρολάρισμα. Οι συστάσεις δημόσιας υγείας για τις οικογένειες περιλαμβάνουν κοινό σχέδιο χρήσης, προστασία του ύπνου και χώρους ή δραστηριότητες χωρίς οθόνες. [5]
Αξίζει επίσης να περιορίσουμε τις μη απαραίτητες ειδοποιήσεις και να συμφωνήσουμε, όπου γίνεται, πότε χρειάζεται πραγματικά μια άμεση επαγγελματική απάντηση. Όταν δουλειά και προσωπική ζωή βρίσκονται στην ίδια οθόνη, η διαθεσιμότητα χρειάζεται σαφή όρια.
Πριν ανοίξουμε μια εφαρμογή, μπορούμε να δοκιμάσουμε μια απλή ερώτηση: «Τι θέλω να κάνω τώρα;» Να απαντήσω σε κάποιον; Να ενημερωθώ; Να ξεφύγω από κάτι που με δυσκολεύει; Η απάντηση μπορεί να μας βοηθήσει να επιλέξουμε πιο συνειδητά.
Αν η αδυναμία αποσύνδεσης προκαλεί έντονη δυσφορία ή αν η χρήση διαταράσσει επίμονα τον ύπνο, το σχολείο, την εργασία και τις σχέσεις, αξίζει να ζητήσουμε αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας. Για παιδιά και εφήβους μπορούμε να απευθυνθούμε και στον παιδίατρο. [5]
Απόψε, όταν κάποιος δίπλα μας αρχίσει να μιλά, ας αφήσουμε το κινητό λίγο πιο μακριά. Και ας του δώσουμε τον χρόνο να τελειώσει αυτό που θέλει να μας πει.
Πηγές
[1] Systematic Review and Meta-Analysis of the Correlation Coefficients between Nomophobia and Anxiety, Smartphone Addiction, and Insomnia Symptoms. Healthcare, 2023
doi.org
[2] Association between problematic social networking use and anxiety symptoms: a systematic review and meta-analysis. BMC Psychology, 2024
doi.org
[3] Katsiroumpa et al. Associations Between Problematic TikTok Use, Anxiety, Depression and Sleep Quality: Sex and Generation Differences. Psychiatry International, 2026
doi.org
[4] WHO Europe. Teens, screens and mental health, 25 September 2024
who.int
[5] U.S. Surgeon General. Social Media and Youth Mental Health, 2023
hhs.gov
