Ένα δέντρο έξω από το παράθυρο. Το φως πάνω στο τραπέζι. Ένα λουλούδι που χθες ήταν κλειστό. Πόσα πράγματα προσπερνάμε καθημερινά, βέβαιοι ότι τα έχουμε ήδη παρατηρήσει;
Μπροστά σε έναν πίνακα του Κλοντ Μονέ, αυτή η βεβαιότητα αρχίζει να υποχωρεί. Το νερό δεν έχει ένα μόνο χρώμα. Η σκιά δεν είναι απλώς σκοτεινή. Και το ίδιο τοπίο μπορεί να γίνει αγνώριστο, χωρίς να έχει αλλάξει τίποτε άλλο παρά η ώρα.
Ο Μονέ γεννήθηκε στο Παρίσι στις 14 Νοεμβρίου 1840 και μεγάλωσε στη Χάβρη, στη Νορμανδία. Η γνωριμία του με τον ζωγράφο Εζέν Μπουντέν τον έφερε κοντά στη ζωγραφική της φύσης. Αργότερα, έγινε μία από τις κεντρικές μορφές του ιμπρεσιονισμού, του κινήματος που συνδέθηκε με την αποτύπωση του φωτός και της φευγαλέας εντύπωσης.
Ένα ξημέρωμα που έδωσε όνομα σε ένα κίνημα
Το 1874, στην πρώτη έκθεση των καλλιτεχνών που θα γίνονταν γνωστοί ως ιμπρεσιονιστές, παρουσίασε το έργο «Εντύπωση, Ανατολή του ήλιου». Από αυτόν τον τίτλο προέκυψε η ονομασία του κινήματος.
Σήμερα, με τα έργα του να αποτελούν τόσο οικείες εικόνες της ιστορίας της τέχνης, είναι εύκολο να ξεχνάμε πόσο διαφορετική ήταν αυτή η ματιά. Το ενδιαφέρον μετατοπιζόταν από το σταθερό περίγραμμα στην ατμόσφαιρα, στις αντανακλάσεις, σε όσα προλαβαίνει να συλλάβει το βλέμμα πριν αλλάξουν.
Η επιμονή του φαίνεται ιδιαίτερα στις σειρές έργων με θημωνιές, λεύκες ή τον καθεδρικό ναό της Ρουέν. Επανερχόταν στο ίδιο θέμα, εξετάζοντας τις μεταμορφώσεις του. Μια πρόσοψη που γνωρίζουμε δεν είναι ποτέ ακριβώς ίδια στο πρωινό φως και στο σούρουπο. Εκείνος μετέτρεπε αυτή τη διαφορά σ’ έναν ολόκληρο ζωγραφικό κόσμο.
Πριν ζωγραφίσει τον κήπο τον δημιούργησε
Το 1883 εγκαταστάθηκε στο Ζιβερνί, όπου έζησε μέχρι τον θάνατό του, το 1926. Αγόρασε το σπίτι το 1890 και, τρία χρόνια αργότερα, απέκτησε γειτονική έκταση για να διαμορφώσει τον υδάτινο κήπο του.
Ο διάσημος κήπος δεν ήταν απλώς ένα όμορφο τοπίο που βρέθηκε μπροστά του. Ο Μονέ ασχολήθηκε συστηματικά με την κηπουρική, απέκτησε εξειδικευμένες γνώσεις για τα φυτά και συμβουλευόταν ειδικούς. Μεγάλωσε τη λίμνη, φύτεψε πολύχρωμα νούφαρα και πρόσθεσε μια καμπυλωτή γέφυρα εμπνευσμένη από τις ιαπωνικές χαρακτικές.
Αυτό έχει τη δική του γοητεία. Η ομορφιά που μοιάζει αυθόρμητη στους πίνακές του είχε πίσω της και τη δουλειά που προϋποθέτει ένας κήπος.
Στο Ζιβερνί ο ζωγράφος μπορούσε να επιστρέφει στα ίδια σημεία και να συναντά διαφορετικές εικόνες. Ένα σύννεφο αρκούσε για να αλλάξει την επιφάνεια του νερού.
Τα νούφαρα και ο κόσμος μέσα στο νερό
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1890, τα νούφαρα κατέλαβαν κεντρική θέση στη δουλειά του. Σε ορισμένους πίνακες βλέπουμε τη γέφυρα και την πυκνή βλάστηση. Σε άλλους απομένει κυρίως η επιφάνεια της λίμνης, με λουλούδια και αντανακλάσεις.
Ο ουρανός βρίσκεται πια μέσα στο νερό. Τα κλαδιά εμφανίζονται ως είδωλα. Το βλέμμα αναζητά ένα σταθερό σημείο και τελικά ακολουθεί τις πινελιές. Δεν χρειάζεται να αναγνωρίσουμε κάθε φυτό για να μείνουμε μπροστά στο έργο. Αρκεί να του δώσουμε χρόνο.
Η δημιουργία αυτών των έργων, πάντως, δεν ήταν μια αδιάκοπη κατάσταση γαλήνης. Ο Μονέ αμφέβαλλε, επεξεργαζόταν ξανά τους μεγάλους πίνακές του και κατέστρεψε κάποιους. Η ηρεμία που μπορεί να αισθανθεί ο θεατής συνυπάρχει με τον μόχθο και την αβεβαιότητα του δημιουργού.
Ένας κήπος ως δώρο ειρήνης
Στις 12 Νοεμβρίου 1918, την επομένη της ανακωχής που τερμάτισε τις μάχες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Μονέ έγραψε στον Ζορζ Κλεμανσό προτείνοντας να προσφέρει δύο μεγάλους πίνακες στο γαλλικό κράτος. Η πρόταση εξελίχθηκε σε μεγαλύτερη δωρεά, η οποία αποτυπώθηκε σε σύμβαση το 1922.
Τα μνημειακά «Νούφαρα» παρουσιάστηκαν στο Μουσείο της Ορανζερί το 1927, μετά τον θάνατό του. Οι οκτώ συνθέσεις τοποθετήθηκαν σε δύο οβάλ αίθουσες, σύμφωνα με τον σχεδιασμό που είχε επιθυμήσει. Ένας κόσμος νερού, φωτός και αντανακλάσεων προσφέρθηκε ως σύμβολο ειρήνης.
Να επιστρέφουμε στο οικείο
Η επέτειος της γέννησής του είναι μια αφορμή να σταθούμε λίγο περισσότερο σε έναν πίνακα. Να παρατηρήσουμε πού τελειώνει το λουλούδι και πού αρχίζει η αντανάκλασή του. Να επιστρέψουμε στην ίδια εικόνα και να δούμε τι μας είχε διαφύγει.
Ίσως μετά κοιτάξουμε διαφορετικά και το δέντρο έξω από το παράθυρο. Όχι επειδή έγινε ξαφνικά πιο όμορφο, αλλά επειδή αυτή τη φορά προσέξαμε το φως πάνω στα φύλλα του.
