Τηλεπάθεια, πρόγνωση του μέλλοντος, διόραση, ψυχοκίνηση. Για περισσότερο από έναν αιώνα ερευνητές προσπάθησαν να μεταφέρουν το «παραφυσικό» από το σαλόνι του μέντιουμ στο εργαστήριο. Πειράματα έγιναν, πανεπιστήμια ασχολήθηκαν, επιστημονικές εργασίες δημοσιεύθηκαν. Γιατί, λοιπόν, η παραψυχολογία εξακολουθεί να βρίσκεται στα σύνορα της επιστήμης;
Της Δανάης Πατρικίου
Υπάρχει μια ερώτηση που συνοδεύει τον άνθρωπο πολύ πριν αποκτήσουμε εγκεφαλογραφήματα, μαγνητικούς τομογράφους και εργαστήρια νευροεπιστημών:
Μπορεί ο ανθρώπινος νους να γνωρίζει κάτι που δεν έφθασε σε αυτόν μέσω των αισθήσεων;
Μπορεί κάποιος να «αισθανθεί» ότι ένας άνθρωπος που βρίσκεται εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά κινδυνεύει;
Να γνωρίζει τι θα συμβεί πριν συμβεί;
Να αντιληφθεί τη σκέψη κάποιου άλλου;
Ή ακόμη και να επηρεάσει ένα φυσικό αντικείμενο μόνο με τη σκέψη του;
Για εκατομμύρια ανθρώπους τέτοιες ιστορίες αποτελούν μέρος της προσωπικής ή οικογενειακής τους εμπειρίας.
Για την επιστήμη όμως η προσωπική βεβαιότητα δεν αρκεί.
Και κάπου ανάμεσα σε αυτά τα δύο γεννήθηκε η παραψυχολογία.
Τι είναι πραγματικά η παραψυχολογία;
Η παραψυχολογία επιχειρεί να μελετήσει με πειραματικές μεθόδους φαινόμενα τα οποία φαίνεται να μην εξηγούνται από τις γνωστές αισθητηριακές ή φυσικές διαδικασίες.
Ο όρος psi χρησιμοποιείται συχνά ως ομπρέλα για αυτά τα υποτιθέμενα φαινόμενα.
Ανάμεσά τους βρίσκονται:
- η τηλεπάθεια, δηλαδή η υποτιθέμενη μετάδοση πληροφοριών από έναν νου σε άλλον χωρίς γνωστό αισθητηριακό μέσο,
- η διόραση (clairvoyance), η υποτιθέμενη αντίληψη πληροφοριών για ένα αντικείμενο ή γεγονός χωρίς φυσιολογική πρόσβαση σε αυτές,
- η πρόγνωση (precognition), η υποτιθέμενη γνώση ενός μελλοντικού γεγονότος,
- και η ψυχοκίνηση (psychokinesis), η υποτιθέμενη επίδραση του νου πάνω στη φυσική ύλη.
Ακριβώς εδώ όμως πρέπει να γίνει η πρώτη μεγάλη διάκριση: το γεγονός ότι ένα φαινόμενο μελετάται επιστημονικά δεν σημαίνει ότι έχει αποδειχθεί πως υπάρχει.
Η επιστήμη μπορεί και πρέπει, να ερευνά ακόμη και ισχυρισμούς που τελικά αποδεικνύονται λανθασμένοι.
Όταν η τηλεπάθεια μπήκε στο πανεπιστήμιο
Ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια στην ιστορία της παραψυχολογίας γράφτηκε σε ένα απολύτως πραγματικό και αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο.
Το Duke University στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το 1930, μετά από πρόσκληση του ψυχολόγου William McDougall, ο J.B. Rhine και η σύζυγός του Louisa Rhine άρχισαν να εργάζονται στο Duke.
Δημιουργήθηκε το Parapsychology Laboratory και για περίπου 35 χρόνια ερευνητές του πανεπιστημίου πραγματοποίησαν πειράματα σχετικά με την τηλεπάθεια, τη διόραση, την πρόγνωση και την ψυχοκίνηση.
Εκεί έγιναν διάσημες και οι κάρτες Zener.
Πέντε απλά σύμβολα: κύκλος, σταυρός, κυματιστές γραμμές, τετράγωνο και αστέρι.
Ο εξεταζόμενος προσπαθούσε να «μαντέψει» ποια κάρτα βρισκόταν κρυμμένη από το οπτικό του πεδίο.
Το ζητούμενο ήταν φαινομενικά απλό:
αν κάποιος πετύχαινε συστηματικά περισσότερες σωστές απαντήσεις από όσες προέβλεπε η τύχη, μήπως υπήρχε κάτι που άξιζε να διερευνηθεί;
Το αρχείο του Duke σήμερα περιλαμβάνει εκατοντάδες κουτιά με εργαστηριακές σημειώσεις, αλληλογραφία, δημοσιεύσεις και ερευνητικό υλικό από εκείνη την εποχή.
Η παραψυχολογία, επομένως, δεν υπήρξε μόνο υπόθεση αποκρυφιστών και μέντιουμ.
Μπήκε πράγματι στο εργαστήριο.
Και τότε γιατί δεν θεωρούμε αποδεδειγμένη την τηλεπάθεια;
Εδώ αρχίζει το πραγματικά ενδιαφέρον μέρος της ιστορίας.
Στην επιστήμη δεν αρκεί ένα εντυπωσιακό αποτέλεσμα.
Πρέπει να μπορεί να επαναληφθεί.
Άλλοι ερευνητές, σε άλλα εργαστήρια, χρησιμοποιώντας σωστή μεθοδολογία, πρέπει να μπορούν να παρατηρήσουν το ίδιο φαινόμενο.
Και τα αποτελέσματα πρέπει να αντέχουν στον έλεγχο πιθανών σφαλμάτων: επιλογή δεδομένων, ανεπαρκής τυχαιοποίηση, στατιστικές αστοχίες, δημοσίευση κυρίως των θετικών αποτελεσμάτων ή ακόμη και ανεπαίσθητη μεταφορά πληροφοριών στον εξεταζόμενο.
Αυτή ακριβώς η αναπαραγωγιμότητα αποτελεί ένα από τα μεγάλα προβλήματα που συνοδεύουν επί δεκαετίες την έρευνα για τα psi phenomena.
Η επιστημονική διαμάχη δεν έχει εξαφανιστεί
Και εδώ η ιστορία γίνεται πιο ενδιαφέρουσα από ένα απλό «είναι απάτη».
Το 2018 ο Etzel Cardeña, καθηγητής Ψυχολογίας στο Lund University, δημοσίευσε στο American Psychologist μια εκτενή ανασκόπηση της πειραματικής βιβλιογραφίας.
Το συμπέρασμά του ήταν ιδιαίτερα τολμηρό.
Υποστήριξε ότι οι μετα-αναλύσεις πειραμάτων παρέχουν σωρευτικά στοιχεία υπέρ της ύπαρξης φαινομένων psi και ότι τα αποτελέσματα δεν μπορούν εύκολα να αποδοθούν αποκλειστικά σε απάτη, κακή ποιότητα μελετών ή επιλεκτική δημοσίευση.
Ταυτόχρονα αναγνώρισε ότι δεν υπάρχει επιστημονική συναίνεση ούτε μια ευρέως αποδεκτή εξήγηση για έναν πιθανό μηχανισμό.
Η δημοσίευση προκάλεσε έντονη αντίδραση.
Οι ψυχολόγοι Arthur Reber και James Alcock απάντησαν με εργασία επίσης στο American Psychologist, ασκώντας συνολική κριτική στην παραψυχολογία και αμφισβητώντας θεμελιωδώς την ερμηνεία των υποτιθέμενων ενδείξεων για psi.
Και αυτή η αντιπαράθεση αποκαλύπτει κάτι σημαντικό.
Δεν έχουμε από τη μία πλευρά «επιστήμονες» και από την άλλη ανθρώπους που απλώς πιστεύουν στα φαντάσματα.
Έχουμε επιστήμονες που διαφωνούν βαθιά ως προς το τι αποδεικνύουν τα δεδομένα.Η διαφωνία όμως δεν σημαίνει ισοδυναμία των δύο θέσεων ούτε επιστημονική αναγνώριση των παραφυσικών φαινομένων.
Το παράδοξο του Duke
Ίσως τίποτε δεν συμβολίζει καλύτερα αυτή τη διαδρομή από το ίδιο το Duke University.
Extrasensory Perception (ESP) Cards, Artifact and Relics Collection, Box 2, Duke University Archives, David M. Rubenstein Rare Book & Manuscript Library, Duke University.
Το πανεπιστήμιο διατηρεί σήμερα με ιδιαίτερη φροντίδα το ιστορικό αρχείο του Parapsychology Laboratory και έχει οργανώσει ακόμη και έκθεση για τις πρώτες έρευνες της παραψυχολογίας.
Όμως το εργαστήριο δεν λειτουργεί πλέον στο Duke.
Μετά τη συνταξιοδότηση του Rhine το 1965, η δραστηριότητα μεταφέρθηκε εκτός πανεπιστημίου και εξελίχθηκε αργότερα στο ανεξάρτητο Rhine Research Center.
Σε αναδρομή του ίδιου του Duke για την ιστορία του πανεπιστημίου το 2024 αναφέρεται ότι το εργαστήριο έκλεισε, καθώς η έρευνά του δεν μπορούσε να υποστηριχθεί από επιστημονικά στοιχεία.
Η ιστορία, επομένως, δεν τελειώνει με μια μεγάλη επιστημονική επιβεβαίωση.
Τελειώνει με ένα ερώτημα που αποδείχθηκε πολύ δυσκολότερο από όσο περίμεναν εκείνοι που ξεκίνησαν να το εξετάζουν.
Γιατί όμως τόσοι άνθρωποι είναι βέβαιοι ότι «το έχουν ζήσει»;
Εδώ ίσως η ψυχολογία έχει πολύ περισσότερα να μας πει.
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι μια εκπληκτική μηχανή αναζήτησης προτύπων.
Αναζητά σχέσεις ανάμεσα στα γεγονότα.Θυμόμαστε εντονότερα τις συμπτώσεις που μας εντυπωσιάζουν και ξεχνάμε πολύ ευκολότερα τις εκατοντάδες φορές που η πρόβλεψή μας δεν επαληθεύτηκε.
Σκεφτόμαστε ξαφνικά έναν φίλο.
Χτυπά το τηλέφωνο.
Είναι εκείνος.
«Το ήξερα ότι θα με πάρει».
Αλλά πόσες φορές σκεφτήκαμε κάποιον και δεν τηλεφώνησε;
Αυτές οι φορές δεν γίνονται ιστορίες.
Η επιβεβαιωτική προκατάληψη, η επιλεκτική μνήμη, η αναζήτηση νοήματος μέσα στις συμπτώσεις και η τάση του εγκεφάλου να αναγνωρίζει πρότυπα ακόμη και μέσα στον θόρυβο μπορούν να δημιουργήσουν εμπειρίες που για τον ίδιο τον άνθρωπο είναι απολύτως αληθινές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος ψεύδεται.
Σημαίνει ότι η ανθρώπινη εμπειρία και η επιστημονική απόδειξη δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Επιστήμη ή ψευδοεπιστήμη λοιπόν;
Ίσως χρειάζεται να χωρίσουμε δύο διαφορετικά ερωτήματα.
Μπορεί η παραψυχολογία να χρησιμοποιήσει επιστημονικές μεθόδους για να ελέγξει έναν ισχυρισμό;
Ναι. Ιστορικά αυτό έχει συμβεί και εξακολουθούν να υπάρχουν ερευνητές που το επιχειρούν.
Έχει αποδείξει η επιστήμη ότι υπάρχουν τηλεπάθεια, διόραση, πρόγνωση ή ψυχοκίνηση;
Όχι με τρόπο που να έχει δημιουργήσει ευρεία επιστημονική συναίνεση και αξιόπιστη, ανεξάρτητη αναπαραγωγή.
Και αυτή η διάκριση είναι καθοριστική.
Διότι άλλο είναι να πεις:
«Θέλω να εξετάσω επιστημονικά εάν υπάρχει τηλεπάθεια».
Και εντελώς διαφορετικό:
«Η τηλεπάθεια υπάρχει και μπορώ να τη χρησιμοποιήσω».
Το πρώτο είναι ερευνητικό ερώτημα.
Το δεύτερο απαιτεί αποδείξεις.
Από το μέντιουμ στο TikTok
Και ίσως εδώ βρίσκεται ο λόγος για τον οποίο η παραψυχολογία αξίζει να μας απασχολεί σήμερα.
Οι παλιές φωτογραφίες δείχνουν μέντιουμ γύρω από τραπέζια και ερευνητές να κρατούν κάρτες με αστέρια και κύκλους.
Σήμερα η εικόνα είναι διαφορετική.
Οι ισχυρισμοί μπορεί να εμφανίζονται μέσα από social media, εφαρμογές, online «αναγνώσεις», ενεργειακές πρακτικές ή ανθρώπους που δηλώνουν ότι μπορούν να αντιληφθούν πράγματα που η επιστήμη δεν μπορεί.
Η τεχνολογία άλλαξε.
Η ανθρώπινη ανάγκη όχι.
Θέλουμε να πιστεύουμε ότι υπάρχει κάτι περισσότερο από αυτό που μπορούμε να δούμε.
Ότι οι συμπτώσεις ίσως δεν είναι τυχαίες.
Ότι ο άνθρωπος που χάσαμε μπορεί κάπως να επικοινωνήσει μαζί μας.
Ότι ο νους μας ίσως διαθέτει δυνατότητες που ακόμη δεν έχουμε κατανοήσει.
Η επιστήμη δεν χρειάζεται να ειρωνεύεται αυτή την ανάγκη.
Χρειάζεται όμως να κάνει αυτό που γνωρίζει καλύτερα:
να ζητά αποδείξεις.
Και μέχρι σήμερα, αυτό ίσως είναι το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα της παραψυχολογίας.
Όχι ότι απέδειξε το ανεξήγητο.
Αλλά ότι μας ανάγκασε να εξετάσουμε πόσο δύσκολο είναι να αποδείξουμε ότι κάτι είναι πράγματι ανεξήγητο.
