Μια παρέα κάθεται γύρω από ένα τραπέζι. Η κουβέντα κυλάει, ώσπου κάποιος λέει: «Εγώ, πάλι, δεν το βλέπω έτσι». Ένας άλλος αφήνει το πιρούνι του. Ο τόνος ανεβαίνει. Λίγα λεπτά αργότερα, το θέμα έχει σχεδόν ξεχαστεί. Η συζήτηση αφορά πια το ποιος είναι αφελής, ποιος δεν καταλαβαίνει και ποιος «πάντα έτσι ήταν».
Η σκηνή θα μπορούσε να συμβαίνει σε ένα σπίτι, σε ένα γραφείο ή κάτω από μια ανάρτηση. Η στιγμή που αξίζει να προσέξουμε είναι εκείνη ακριβώς η μετάβαση: πότε σταματάμε να συζητάμε μια άποψη και αρχίζουμε να δικάζουμε τον άνθρωπο που την εκφράζει;
Στις 16 Νοεμβρίου τιμάται η Διεθνής Ημέρα Ανεκτικότητας. Στη Διακήρυξη Αρχών της UNESCO, που υιοθετήθηκε το 1995, η ανεκτικότητα συνδέεται με τον σεβασμό στη διαφορετικότητα και στα θεμελιώδη δικαιώματα των άλλων. Δεν προϋποθέτει να εγκαταλείψουμε τις πεποιθήσεις μας ούτε να αποδεχθούμε την κοινωνική αδικία.
Ακούγεται αυτονόητο. Στην καθημερινότητα, όμως, δοκιμάζεται ακόμη και σε μια απλή φράση: «Διαφωνώ μαζί σου».
Όταν η αντίρρηση γίνεται προσωπική
Μπορεί να έχουμε αφιερώσει χρόνια σε μια δουλειά, να έχουμε μεγαλώσει παιδιά με συγκεκριμένες αρχές ή να έχουμε στηρίξει δημόσια μια επιλογή. Όταν κάποιος αμφισβητεί αυτό που πιστεύουμε, είναι εύκολο να ακούσουμε κάτι πολύ βαρύτερο από όσα είπε: ότι αμφισβητεί την κρίση μας, την εμπειρία μας, ακόμη και την αξία μας.
Τότε η απάντηση μπορεί να γίνει άμυνα. Στη φράση «ίσως υπάρχει κι άλλος τρόπος» απαντάμε «δηλαδή εγώ δεν ξέρω;». Κι ένας άνθρωπος που ήθελε να προσθέσει μια σκέψη βρίσκεται ξαφνικά στη θέση του αντιπάλου.
Στη δουλειά, αυτό μπορεί να αφήσει μια χρήσιμη ένσταση ανείπωτη. Στην οικογένεια, μπορεί να κάνει το ενήλικο παιδί να αποφεύγει ολόκληρα θέματα. Σε μια φιλία, μπορεί να οδηγήσει σε εκείνο το προσεκτικό «άσ’ το καλύτερα», που διατηρεί την ησυχία αλλά περιορίζει την ειλικρίνεια.
Ακούμε ή ετοιμάζουμε την απάντησή μας
Υπάρχουν συζητήσεις στις οποίες περιμένουμε απλώς τη σειρά μας. Όσο μιλάει ο άλλος, αναζητούμε το αδύναμο σημείο του επιχειρήματός του. Μια ατυχή λέξη, μια ανακρίβεια, κάτι που θα μας επιτρέψει να επέμβουμε.
Αν αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας σε αυτό, μπορούμε να δοκιμάσουμε μια μικρή αλλαγή: πριν απαντήσουμε, να ρωτήσουμε. «Τι σε κάνει να το πιστεύεις;» ή «Όταν το λες αυτό, τι ακριβώς εννοείς;». Και να δώσουμε χρόνο στην απάντηση, χωρίς η ερώτηση να κρύβει ειρωνεία.
Ίσως ανακαλύψουμε μια εμπειρία που αγνοούσαμε. Ίσως εντοπίσουμε το πραγματικό σημείο της διαφωνίας. Μπορεί, βέβαια, να συνεχίσουμε να διαφωνούμε απολύτως. Θα ξέρουμε όμως καλύτερα με τι διαφωνούμε.
Στην οθόνη ξεχνάμε τον άνθρωπο
Κάτω από μια ανάρτηση βλέπουμε λίγες γραμμές, ένα όνομα και μια φωτογραφία. Δεν έχουμε πάντα τον τόνο της φωνής ή την ευκαιρία μιας άμεσης διευκρίνισης. Μπορούμε να απαντήσουμε βιαστικά, μπροστά σε ένα κοινό που παρακολουθεί.
Εκεί αξίζει μια παύση: σχολιάζουμε αυτό που γράφτηκε ή έχουμε ήδη αποφασίσει τι άνθρωπος είναι εκείνος που το έγραψε; Και η απάντησή μας εξηγεί τη θέση μας ή επιχειρεί να τον γελοιοποιήσει;
Η δημόσια διαφωνία έχει αξία. Η ανακρίβεια χρειάζεται διόρθωση και ένα επιχείρημα μπορεί να δεχθεί αυστηρή κριτική. Οι χαρακτηρισμοί, όμως, δεν προσθέτουν τεκμηρίωση.
Ο σεβασμός περιλαμβάνει και όρια
Υπάρχει ένα σημείο που χρειάζεται σαφήνεια. Η ανεκτικότητα δεν μας υποχρεώνει να παραμένουμε σε μια συζήτηση με προσβολές, απειλές ή εξευτελισμό. Ούτε ο ρατσισμός και η άρνηση της αξιοπρέπειας ενός ανθρώπου γίνονται απλώς «μια διαφορετική γνώμη».
Μπορούμε να βάλουμε όρια: «Θέλω να συζητήσουμε, αλλά δεν δέχομαι να με προσβάλλεις». Μπορούμε να σταματήσουμε μια κουβέντα που έχει εκτραπεί ή να απομακρυνθούμε. Η ευθύνη για έναν διάλογο δεν βαραίνει μόνο εκείνον που προσπαθεί να κρατήσει χαμηλούς τόνους.
Μπορούμε επίσης να πούμε «έκανα λάθος»
Πόσο εύκολο είναι να αναγνωρίσουμε ότι ένα στοιχείο που επικαλεστήκαμε δεν ήταν σωστό; Ότι απαντήσαμε απότομα; Ότι ο άλλος είχε δίκιο σε ένα συγκεκριμένο σημείο;
Δεν χρειάζεται κάθε συζήτηση να τελειώνει με νικητή. Μπορεί να τελειώσει με μια διευκρίνιση, μια συγγνώμη ή μια διαφωνία που παραμένει, χωρίς να έχει καταστρέψει τη σχέση. Το «σε αυτό έχεις δίκιο» δεν μας δεσμεύει να συμφωνήσουμε σε όλα τα υπόλοιπα.
Στο επόμενο τραπέζι, στην επόμενη σύσκεψη, ίσως αξίζει να αφήσουμε εκείνο το «εγώ το βλέπω αλλιώς» να ολοκληρωθεί. Να ακούσουμε τη σκέψη πριν αποδώσουμε πρόθεση. Να εξηγήσουμε τη θέση μας χωρίς να μειώσουμε τον συνομιλητή μας.
Και, πριν βιαστούμε να απαντήσουμε, να αναρωτηθούμε: θέλουμε να καταλάβει ο άλλος τι λέμε ή θέλουμε να μετανιώσει που μίλησε;


